Dexter

Dexter nedir, ne demek? Tıpta kullanımı

Sağ ile solun karışmaması, tıbbi bir bulgunun doğru anlaşılması için önemlidir; tıpta dexter, bu ayrımı belirtmek üzere kullanılan Latince bir yön sözcüğüdür. Günlük dilde karşılığı, birlikte kullanıldığı ada göre sağ veya sağdaki diye düşünülebilir. Kabaca dekster diye okunur. Bir organın, kasın ya da başka bir anatomik yapının adının yanında yer alarak vücudun hangi tarafının kastedildiğini gösterir. Sözcüğün kendisi ağrı, hasar veya hastalığın derecesi hakkında bilgi vermez.

Latince anatomik adlarda dexter sözcüğünün biçimi, eşlik ettiği ismin dilbilgisel özelliklerine göre değişebilir. Bu nedenle dextra ve dextrum biçimleriyle de karşılaşabilirsiniz; bunlar farklı yönleri değil, aynı sağ taraf bilgisini ifade eder. Günlük konuşmada “Doktor sağ böbreğimden söz etti” dediğinizde, böbreğin bulunduğu tarafı Türkçe anlatmış olursunuz. Aynı taraf bilgisi, Latince bir anatomik adın içinde dexter ile verilebilir. Terimi anlamak için önce hangi yapının adına eklendiğine bakmak gerekir.

Dexter hangi kelimelerle kullanılır?

Dexter en çok anatomi terminolojisinde karşınıza çıkar; anatomi derslerinde, cerrahiye ilişkin belgelerde veya Latince yapı adları kullanılan tıbbi kayıtlarda görülebilir. Türkçe radyoloji raporlarında ise çoğunlukla doğrudan sağ sözcüğü tercih edilir. Ren dexter sağ böbreği, ureter dexter sağ böbrekten mesaneye uzanan idrar kanalını ifade eder. Bronchus principalis dexter, soluk borusundan ayrılarak sağ akciğere giden ana bronşun adıdır. Bu kullanımlarda dexter, yapının işlevini değil tarafını belirtir.

Ventriculus dexter, kalbin sağ karıncığı için kullanılan anatomik addır. Arteria coronaria dextra ise sağ koroner atardamarı anlatır; buradaki dextra, dexter ile aynı yön bilgisini taşır. Latince adlandırma kullanılan bir raporda “Sağ böbreğin boyutu ve yerleşimi doğaldır” cümlesindeki sağ böbrek, ren dexter başlığı altında değerlendirilebilir. Ancak raporun normal veya anormal olduğunu belirleyen şey yön sözcüğü değil, yapının boyutu, görünümü ve bulgularıdır. Organ adını ve ona ilişkin değerlendirmeyi birlikte okumak, yalnızca dexter sözcüğüne odaklanmaktan daha anlamlıdır.

Dexter vücutta hangi tarafı gösterir?

Tıbbi yön tariflerinde sağ taraf, hastanın kendi sağıdır; karşısında duran kişinin sağı değildir. Doktor sizi karşıdan muayene ederken sizin sağ tarafınız onun solunda görünür. “Burada sağ dediğim, sizin kendi sağ tarafınız” cümlesi bu bakış farkını açıklar. Anatomik tariflerde kişi ayakta, yüzü öne dönük ve avuçları öne bakacak biçimde kabul edilir. Siz yatarken, yan dönerken veya kolunuzu başka bir konuma getirirken yapının sağ ya da sol olarak adlandırılması değişmez.

Dexter bir hastalık mekanizmasını değil, yapının yerini bildirir; işlevi ise yanında yazan organ belirler. Örneğin sağ karıncık, oksijeni azalmış kanı akciğerlere gönderir. Sağ böbrek kanın süzülmesine, idrar oluşumuna ve sıvı dengesinin korunmasına katılır. Sağ ana bronş havayı sağ akciğere iletir. Sizin açınızdan bu yön bilgisi, hangi organın incelendiğini ve hangi tarafa işlem planlandığını anlamaya yarar. Ağrının yeri ile belgede belirtilen yapının tarafı uyuşmuyorsa, yakınmanın başka bir kaynaktan gelip gelmediği ayrıca değerlendirilir.

Dexter ve sinister arasındaki fark

Sinister, dexter sözcüğünün karşıtıdır ve sol tarafı belirtir. Ren sinister sol böbreği, ren dexter sağ böbreği anlatır; organ aynıdır, taraf farklıdır. Dextra ve dextrum ise dexter sözcüğünün karşıtı değildir, Latince dilbilgisine göre kullanılan biçimleridir. Bunları ayrı hastalık adları gibi düşünmek yanlış olur. Anatomik bir kayıtta benzer görünen sözcükleri ayırırken hem yön bildiren parçaya hem de organın adına dikkat etmek gerekir.

Dexter ile dekstrokardi de aynı anlama gelmez. Dekstrokardi, kalbin sağ tarafa yöneldiği doğuştan bir yerleşim durumunu ifade eder; dexter ise çok farklı yapıların adında kullanılabilen bir yön belirticisidir. Kalbin normal anatomisinde zaten sağ karıncık bulunur, dolayısıyla ventriculus dexter ifadesi dekstrokardi olduğu anlamına gelmez. Benzer biçimde sağ elinizi daha çok kullanmanız, bir anatomik belgede dexter yazılmasının nedeni değildir. Terim el baskınlığını değil, adı geçen yapının sağ tarafta olduğunu bildirir.

Dexter için doktora ne sorulur?

Bir belgede dexter gördüğünüzde, önce sözcüğün hangi yapıya bağlandığını netleştirmek işe yarar: “Burada sağ tarafta olduğu belirtilen yapı hangisi?” Aynı belgede bir bulgu da varsa, taraf bilgisi ile tıbbi değerlendirmeyi ayırabilirsiniz: “Bu yapıda saptanan bulgu şikâyetimi açıklıyor mu?” Tetkik veya işlem planlanırken ise “Belgede belirtilen taraf ile incelenecek ya da işlem yapılacak taraf aynı mı?” sorusu, sağ ve sol bilgisinin açıkça doğrulanmasını sağlar.

İlişkili terimler: Sinister, Ren, Ureter, Ventriculus, Dextrocardia