Donor

Donor nedir, ne demek? Tıpta kullanımı

Kan bağışlayan bir kişiyle böbreğini bir yakınına veren kişinin ortak bir adı vardır: tıpta donor, başka bir kişiye kullanılmak üzere biyolojik materyal sağlayan kişiyi anlatır. Günlük dilde en yakın karşılığı verici veya bağışçıdır. Verilen materyal kan, organ, doku, kök hücre ya da üreme hücresi olabilir; kelimenin hangi anlamda kullanıldığını yanındaki ifade belirler.

Donor, kökeni Latincedeki bağışlamak anlamına gelen donare fiiline uzanan bir kelimedir ve İngilizcede de aynı yazımla kullanılır. İngilizce söylenişi kabaca donır diye duyulur; Türkçe tıp dilindeki yaygın karşılığı ise donör biçiminde yazılır ve okunur. Bir yakınınızın “Kardeşime böbrek vermek için donör değerlendirmesine girdim” demesi, bağışın henüz yapılmadığını, uygunluk araştırmasının başladığını anlatır.

Donor hangi alanlarda kullanılır?

Kan merkezlerinde ve transfüzyon işlemlerinde kan donörü ifadesiyle karşılaşırsınız. Kan bağışı kayıtlarında, bağışçı değerlendirme formlarında ve kan ürünlerinin izlenmesini sağlayan belgelerde bu kullanım yer alabilir. Bağışlanan kandan alyuvar, trombosit ve plazma gibi farklı ürünler hazırlanabildiği için donörün verdiği kanın tamamı aynı hastaya kullanılmak zorunda değildir. Doktorun “Kan donörü olmak için önce sağlık durumunuzu değerlendireceğiz” demesi, bağışın hem sizin hem de kanı alacak kişinin güvenliği açısından inceleneceğini belirtir.

Organ naklinde canlı donör, yaşarken organını veya organının uygun bir bölümünü bağışlayan kişidir; böbrek ve karaciğer nakillerinde bu ifadeyi duyabilirsiniz. Kadavra donör ise ölüm sonrasında organları veya dokuları bağışlanan kişi için kullanılan tıbbi bir ifadedir. Kök hücre naklinde akraba donör ve akraba dışı donör ayrımı yapılabilir. “Akraba dışı donör taraması başlatıldı” şeklindeki bir rapor cümlesi, aile dışından uygun bir verici arandığını anlatır; uygun kişinin bulunduğunu söylemez.

Üreme tıbbında sperm donörü, tedavide kullanılmak üzere sperm sağlayan kişiyi ifade eder; yumurta donörü de benzer biçimde yumurta hücresi sağlayan kişidir. Bir erkeğin sperm incelemesi için örnek vermesi onu kendiliğinden sperm donörü yapmaz, çünkü inceleme ile bağış farklı işlemlerdir. Üreme hücresi bağışının uygulanıp uygulanamayacağı ve koşulları, ülkelerin mevzuatına göre değişir.

Donor olduğunuzda vücutta ne olur?

Vericilikte vücudun karşılaştığı durum, verilen materyale göre değişir. Kan bağışında kaybedilen sıvı ve kan hücreleri zaman içinde yerine konur; bu süreçte demir depoları önem taşır. Bu nedenle kendinizi iyi hissetseniz bile kansızlık, kullanılan ilaçlar ve yakın zamanda geçirilen hastalıklar bağış değerlendirmesinde sorulur. Bazı enfeksiyonlar belirti vermeden bulunabildiğinden, bağışçı taraması yalnızca kişinin kendi sağlık beyanına dayanmaz.

Canlı organ bağışında ise bir ameliyat söz konusudur ve alınan organın yerine aynısı yeniden oluşmaz. Böbrek bağışından sonra kalan böbrek artan iş yüküne uyum sağlayabilir; karaciğerin bir bölümünün bağışlanmasından sonra kalan karaciğer dokusu büyüyebilir. Bu özellikler, ameliyatın risksiz olduğu veya herkesin verici olabileceği anlamına gelmez. Değerlendirmede organ işlevleri, genel sağlık, cerrahi riskler ve kararın baskı altında verilmemesi birlikte ele alınır.

Alıcının bağışıklık sistemi, nakledilen hücre veya organı yabancı olarak tanıyabilir. Bu nedenle kan grubu, doku uyumu ve gerektiğinde çapraz karşılaştırma testleri incelenir; hangi testin belirleyici olduğu bağış türüne bağlıdır. Donör açısından uygun bulunmak, hem bağışın kendi sağlığına etkisinin kabul edilebilir olması hem de alıcı için kullanılabilir bir materyal sağlanması demektir.

Donor ile alıcı arasındaki fark

Donör veren, alıcı ise verilen kanı, dokuyu veya organı alan kişidir; alıcı için resipiyent kelimesi de kullanılabilir. Donör adayı, değerlendirme sürecindeki kişiyi anlatırken uygun donör ifadesi gerekli incelemelerin sonucuyla ilişkilidir. Akraba olmak, doku uyumunun kesin olduğu anlamına gelmez; aynı şekilde akraba dışından da uygun verici bulunabilir.

Otolog nakil, kişinin kendi hücrelerinin veya dokusunun yine kendisine verilmesidir; allojenik nakilde ise materyal başka bir kişiden gelir. Bu ayrım özellikle kök hücre nakli görüşmelerinde önemlidir, çünkü verici arama gereksinimi ve bağışıklıkla ilgili sorunlar farklılaşır. Ayrıca donörün sağlıklı bulunması, alıcıda naklin mutlaka başarılı olacağını garanti etmez; sonuç alıcının hastalığına ve tedavi sürecine de bağlıdır.

Donor konusunda hangi sorular sorulmalı?

Bağış için değerlendiriliyorsanız “Vereceğim kan, hücre veya organın sağlığıma kısa ve uzun vadede etkileri neler?” sorusu, size özgü riskleri konuşmayı sağlar. Bir raporda donör ifadesi geçiyorsa “Burada donör adayı mı, uygunluğu onaylanmış verici mi kastediliyor?” diye sorarak sürecin hangi aşamada olduğunu öğrenebilirsiniz. Nakil planlanıyorsa “Vericiyle uyum hangi testlerle değerlendirildi ve sonuçlar tedavi planını nasıl etkiliyor?” sorusu, yalnızca akrabalık veya kan grubu üzerinden yapılan varsayımları açıklığa kavuşturur.

İlişkili terimler: Recipient, Transfusion, Transplantation