Isothermal

Isothermal nedir, ne demek? Tıpta kullanımı

Bir laboratuvar işlemi sırasında sıcaklığın değişip değişmediği, sonucun nasıl elde edildiğini belirleyebilir. İngilizce bir sıfat olan ve tıpta isothermal biçiminde karşınıza çıkabilen sözcük, işlemin sabit sıcaklık koşullarında yürütüldüğünü anlatır. Türkçe tıp dilindeki yaygın karşılığı izotermaldir. Burada sözü edilen sıcaklık, mutlaka kişinin ateşi değil; incelenen örneğin, cihazın veya deney ortamının sıcaklığı olabilir.

Sözcük, Yunancada eşit anlamındaki isos ile ısı anlamındaki therme köklerinden oluşur. İngilizce okunuşu kabaca “ay-sı-tör-mıl”, Türkçe kullanımı ise yazıldığı gibi “izotermal” şeklindedir. Günlük konuşmada “İşlem boyunca sıcaklık aynı kalmış” demeniz, bu kullanımın temelini karşılar. Ancak hangi ortamın sıcaklığının korunduğunu anlamak için sözcüğün yanındaki işlem adına da bakmak gerekir.

İzotermal hangi işlemlerde kullanılır?

İzotermal nükleik asit amplifikasyonu, moleküler tanı laboratuvarlarında kullanılan bir yöntem ailesidir. Buradaki amplifikasyon, örnekte aranan genetik materyalin saptanmasını kolaylaştıracak şekilde çoğaltılmasıdır. Yöntem, sıcaklığı art arda değiştirilen aşamalar yerine sabit bir sıcaklıkta çalışır. Raporda veya yöntem açıklamasında “Örnek, izotermal nükleik asit amplifikasyonu yöntemiyle incelenmiştir” cümlesini görebilirsiniz. Bu ifade, hangi mikrobun bulunduğunu değil, araştırmanın hangi teknikle yapıldığını söyler.

İzotermal titrasyon kalorimetrisi, özellikle biyokimya ve ilaç araştırmalarında moleküllerin birbirine bağlanmasını incelemek için kullanılır. Ortamın sıcaklığı sabit tutulurken bağlanma sırasında açığa çıkan ya da alınan ısı değerlendirilir. İzotermal mikrokalorimetri ise çok küçük ısı değişimlerini izleyerek örnekteki biyolojik veya kimyasal etkinlik hakkında bilgi sağlayabilir. Bu adlarla rutin hasta tahlillerinden çok araştırma belgelerinde ve özel laboratuvar çalışmalarında karşılaşılır.

İzotermal koşullarda neler olur?

Sıcaklık, enzimlerin çalışma hızını ve moleküllerin birbirleriyle etkileşimini etkiler. İzotermal bir işlemde cihaz, ortamla ısı alışverişini düzenleyerek seçilen sıcaklığın korunmasını sağlar. Sıcaklığın sabit kalması, içeride hiçbir olay olmadığı anlamına gelmez; moleküller bağlanabilir, kimyasal tepkimeler ilerleyebilir ve genetik materyal çoğalabilir. Ayrıca sabit sıcaklık, ortamın mutlaka sıcak veya soğuk olduğunu söylemez; yalnızca işlem sırasında sıcaklığın nasıl yönetildiğini belirtir.

İzotermal çoğaltma yöntemlerinde, sabit sıcaklıkta çalışabilen enzimler ve yönteme uygun yardımcı bileşenler kullanılır. Hekiminiz “Bu testte örnekte aradığımız genetik materyali sabit sıcaklıkta çoğaltıyoruz” diyerek işlemi açıklayabilir. Hasta açısından önemli olan, yöntemin hangi hedefi araştırdığı ve çıkan sonucun şikâyetlerle uyumudur. Sonucun güvenilirliği yalnızca sıcaklık düzenine değil; örneğin doğru alınmasına, uygun zamanda incelenmesine ve testin özelliklerine de bağlıdır.

İzotermal hangi terimlerle karıştırılır?

Normotermi, vücut sıcaklığının beklenen normal aralıkta bulunmasını anlatır; izotermal ise sıcaklığın süreç boyunca sabit tutulmasına odaklanır. Bu nedenle normalden farklı bir sıcaklıkta yürütülen deney de izotermal olabilir. Hipotermi vücut sıcaklığının düşmesini, hipertermi ise yükselmesini ifade eder. Bunlar sıcaklığın düzeyiyle ilgilidir; izotermal sözcüğüyle aynı soruya yanıt vermez.

İzometrik sözcüğü benzer duyulsa da sıcaklıkla ilgili değildir; kasın boyu belirgin biçimde değişmeden gerilim oluşturduğu kasılmaları tanımlar. PCR de izotermal çoğaltmayla aynı yöntem değildir: klasik PCR, genetik materyali çoğaltırken farklı sıcaklık basamakları kullanır. Her iki yaklaşım da moleküler tanıda kullanılabilir, ancak aynı enfeksiyon için geliştirilmiş testlerin bile örnek gereksinimleri ve performansı farklı olabilir. Yöntem adını bilmek, testlerin birbirinin yerine doğrudan geçebileceğini göstermez.

İzotermal test için ne sorabilirsiniz?

Elinizde izotermal yöntemle hazırlanmış bir test sonucu varsa, görüşmeyi yöntem adından çok araştırılan hedef ve sonucun anlamı üzerinden yürütmek yararlıdır. “Bu izotermal test tam olarak neyi araştırıyor?” sorusu, testin kapsamını netleştirir. “Bu sonuç şikâyetlerimi açıklıyor mu, yoksa başka bulgularla birlikte mi değerlendirilmeli?” sorusu, laboratuvar bulgusuyla hastalık tanısı arasındaki ilişkiyi açar. Sonuç negatif olduğu hâlde yakınmalar sürüyorsa “Örneğin alındığı zaman veya örnek türü nedeniyle yeniden test gerekir mi?” diye sorabilirsiniz.

İlişkili terimler: Normothermia, Calorimetry