Parenteral

Parenteral nedir, ne demek? Tıpta kullanımı

Bir ilacın etkisi kadar vücuda hangi yoldan verildiği de önemlidir; tıpta parenteral, uygulamanın sindirim kanalını kullanmadan yapıldığını anlatır. Günlük dilde çoğunlukla iğneyle veya damar yoluyla verilen tedavileri düşünmek doğru bir başlangıçtır. Ancak parenteral sözcüğü yalnızca damardan uygulama demek değildir; kas içine ve deri altına yapılan enjeksiyonlar da bu gruptadır. Burada anlatılan, ilacın adı ya da gücü değil, vücuda giriş yoludur.

Sözcük, Yunancada yanında veya dışında anlamı taşıyan para ile bağırsak anlamındaki enteron köklerinden oluşur. Türkçede parenteral biçiminde yazılır ve kabaca pa-ren-te-ral diye okunur. Terimi duyduğunuzda aklınızda sindirim kanalının devre dışı bırakıldığı bir uygulama yolu canlanabilir. Günlük konuşmadaki “İlacımı hap olarak değil, iğneyle alıyorum” cümlesi, parenteral ilaç kullanımını anlaşılır biçimde tarif eder; yine de her enjeksiyonun uygulanacağı yer ve hazırlanış biçimi aynı değildir.

Parenteral hangi ifadelerle kullanılır?

Parenteral sözcüğü dahiliye, cerrahi, anesteziyoloji, acil tıp ve beslenme desteğiyle ilgili değerlendirmelerde karşınıza çıkabilir. İlaç prospektüslerinde, tedavi planlarında ve hastaneden çıkış özetlerinde uygulama yolunu belirtmek için kullanılır. Parenteral tedavi, sindirim kanalı dışından verilen tedaviyi; parenteral antibiyotik, enjeksiyon veya damar yoluyla uygulanan antibiyotiği anlatır. Parenteral uygulama ifadesinin yanına damar içi, kas içi ya da deri altı gibi daha kesin bir yolun yazılması, işlemin nasıl yapılacağını açıklar.

Parenteral beslenme ise besin öğelerinin damar yoluyla verilmesidir; burada kas içi veya deri altı uygulama kastedilmez. Total parenteral beslenme, beslenme gereksiniminin tamamının bu yolla karşılanmasının hedeflendiğini belirtir. Kısmi parenteral beslenmede damar yoluyla verilen destek, ağızdan veya beslenme tüpünden alınan besinlere eklenir. Bir rapordaki “Ağızdan yeterli beslenemediği için parenteral beslenme planlandı” cümlesi, hastaya yalnızca sıvı değil, gereksinimine uygun besin öğeleri verilmesinin düşünüldüğünü gösterir.

Parenteral uygulamada vücutta ne olur?

Ağızdan alınan bir ilaç genellikle sindirim kanalında çözünür, bağırsaktan emilir ve dolaşıma geçer. Parenteral uygulamada bu basamaklar atlanır; damar içine verilen ilaç doğrudan dolaşıma ulaşırken kas içine veya deri altına verilen ilaç bulunduğu dokudan emilir. Bu nedenle her parenteral ilaç aynı hızda etki göstermez. Etkinin başlangıcı, uygulama yoluna ve ilacın hazırlanışına bağlıdır. Bazı kas içi ilaçlar dokudan yavaş salınacak şekilde hazırlanarak daha uzun süre etki göstermeyi amaçlar.

Bu yol, kişi yutamadığında, sürekli kustuğunda, bağırsaktan emilim yetersiz olduğunda veya hızlı etki gerektiğinde seçilebilir. İnsülin gibi bazı ilaçlar, sindirim kanalında parçalanabildiği için enjeksiyonla uygulanır. Doktorun “Kusmanız nedeniyle ilacı şimdilik damar yoluyla vereceğiz” demesi, seçimde hastalığın adından çok o andaki koşulların belirleyici olduğunu anlatır. Parenteral sözcüğü tek başına hastalık anlamına gelmez ve iğneyle verilen ilacın hap biçiminden mutlaka daha güçlü olduğunu göstermez.

Parenteral beslenmede glikoz, aminoasitler, yağlar, vitaminler ve mineraller damar yoluyla sağlanabilir. Kullanılacak damar yolu, karışımın özelliklerine ve beklenen uygulama süresine göre seçilir. Sıradan bir serum torbası tam bir beslenme desteğiyle aynı değildir. Damar yoluyla beslenirken kan şekeri, elektrolitler ve sıvı dengesi izlenir; damar giriş yerindeki enfeksiyon riski de değerlendirilir. İğneyle ilaç uygulamasında ise ağrı, yerel tahriş ve ilaca bağlı reaksiyonlar söz konusu olabilir.

Parenteral ile enteral arasındaki fark

Enteral, sindirim kanalının kullanıldığı yolu anlatır; parenteral bunun karşısında yer alır. Beslenme açısından ağızdan yemek yemek veya bir tüple mideye ya da bağırsağa besin vermek enteral yoldur. Dolayısıyla burundan mideye uzanan bir tüpün bulunması, beslenmeyi parenteral yapmaz. Tüp besini sindirim kanalına ulaştırır; damar yoluyla beslenmede ise besin öğeleri bu kanalı kullanmadan dolaşıma verilir. Hangi yolun uygun olduğu, bağırsakların çalışmasına ve kişinin beslenme gereksinimine bağlıdır.

Oral sözcüğü özellikle ağızdan uygulamayı belirtir ve enteral kavramından daha dardır. İntravenöz, damar içi anlamına gelir ve parenteral uygulamanın bir türüdür; intramüsküler kas içini, subkutan ise deri altını anlatır. Bu ifadeler birbirinin yerine kullanılamaz, çünkü uygulama yeri ilacın emilimini ve güvenli kullanımını etkiler. Aynı etken madde farklı biçimlerde üretilse bile ağızdan kullanılan bir ürün enjeksiyon için uygun sayılmaz; her ürün yalnızca kendisi için belirtilen yoldan uygulanır.

Parenteral tedavide hangi sorular işe yarar?

Tedavi planınızda parenteral yazıyorsa “Benim için hangi uygulama yolu seçildi ve neden ağızdan kullanım uygun değil?” sorusu, kararın gerekçesini ve işlemin nasıl yapılacağını açıklığa kavuşturur. Beslenme desteği söz konusuysa “Bu destek bütün beslenme gereksinimimi mi karşılayacak, yoksa ağızdan aldıklarıma ek mi olacak?” diye sorabilirsiniz. Evde enjeksiyon ya da damar yolu bakımı planlanıyorsa “Uygulamayı kim yapacak, nasıl saklayacağım ve hangi belirtileri hemen bildirmeliyim?” sorusu, günlük bakımın sınırlarını ve güvenli uygulama koşullarını öğrenmenizi sağlar.

İlişkili terimler: Enteral, Intravenous, Intramuscular, Subcutaneous