Sensitization

Sensitization nedir, ne demek? Tıpta kullanımı

Aynı maddeyle karşılaşınca ya da benzer bir uyarı alınca vücudun eskisinden daha güçlü tepki vermesi, tıpta sensitization kavramının temelidir. Türkçe tıp dilinde sensitizasyon, günlük anlatımda ise duyarlanma denir. İngilizceden gelen kelime kabaca sensitızeyşın diye okunur; Türkçe kullanımda sensitizasyon şeklinde söylenir. Buradaki duyarlılık, kişinin duygusal açıdan hassas olmasını değil, bağışıklık sisteminin veya sinir sisteminin verdiği yanıtın değişmesini anlatır.

Terimin anlamı, konuşulan tıp alanına göre belirginleşir. Alerjide vücudun belirli bir maddeyi tanıyıp ona karşı bağışıklık yanıtı geliştirmesi söz konusudur. Ağrı alanında ise uyarıları taşıyan ve işleyen sinir yollarının daha kolay etkinleşmesi kastedilir. Bu nedenle sensitizasyon kelimesini değerlendirirken yanında hangi maddenin, dokunun veya sinir sistemi bölümünün anıldığına bakılır.

Sensitizasyon hangi alanlarda kullanılır?

Alerji ve immünoloji değerlendirmelerinde alerjik sensitizasyon ifadesiyle karşılaşabilirsiniz. Polen, ev tozu akarı, hayvan kaynaklı maddeler veya besinlere karşı gelişen duyarlanmayı anlatabilir. Bir değerlendirme notunda “Çimen polenine karşı duyarlanma saptanmıştır.” yazabilir. Deri testi ya da kanda alerjene özgü antikor araştırılması bu değerlendirmeye katkı sağlar; sonucun anlamı, karşılaşma sırasında yaşadığınız belirtilerle birlikte belirlenir.

Dermatolojide kontakt sensitizasyon, cilde temas eden bir maddeye karşı bağışıklık belleği gelişmesini ifade eder. Nikel içeren bir takıyla temas sonrasında ortaya çıkan kaşıntılı egzama bununla ilişkili olabilir. Bu tür gecikmiş temas alerjilerinin araştırılmasında yama testi kullanılır; bu test, solunum yolu alerjilerinde kullanılan deri delme testinden farklıdır.

Nöroloji, fiziksel tıp ve ağrı kliniklerinde santral sensitizasyon ve periferik sensitizasyon terimleri kullanılır. Santral olan, beyin ve omurilikteki ağrı işleme süreçleriyle; periferik olan, dokulardaki ağrı algılayıcı sinir uçlarıyla ilgilidir. Organ nakli değerlendirmelerinde ise sensitizasyon, bağışıklık sisteminin bazı doku özelliklerine karşı önceden antikor geliştirmiş olmasını anlatabilir; bu durum uygun verici seçimini etkileyebilir.

Sensitizasyonda vücutta neler değişir?

Alerjik duyarlanmada bağışıklık sistemi, karşılaştığı maddeye yönelik bir yanıt hazırlamış olur. Bazı alerjilerde bu yanıt, immünoglobulin E adı verilen antikorlar üzerinden gelişir. Sonraki karşılaşmalarda bağışıklık hücrelerinden salınan maddeler kaşıntı, hapşırma veya kurdeşen gibi belirtilere yol açabilir. Temas alerjisinde ise süreç daha çok T lenfositleri denilen bağışıklık hücreleri üzerinden yürür; bu yüzden her duyarlanma aynı testle araştırılmaz.

Ağrı sistemindeki duyarlanmada, normalde daha güçlü uyarı gerektiren sinir hücreleri daha kolay yanıt vermeye başlayabilir. Doku hasarı veya iltihap çevresinde gelişen periferik duyarlanma, yaralı bölgenin dokunmaya hassaslaşmasına katkıda bulunur. Merkezi sinir sistemindeki değişiklikler ise ağrının daha geniş hissedilmesine veya beklenenden uzun sürmesine eşlik edebilir. Hekimin “Sinir sisteminiz ağrı sinyallerine daha güçlü yanıt veriyor.” demesi, ağrınızın hayal ürünü olduğu anlamına gelmez.

Günlük konuşmada “Eskiden rahatsız etmeyen kıyafetin teması şimdi canımı acıtıyor.” diyebilirsiniz. Böyle bir yakınma, ağrı işleme süreçlerinin değerlendirilmesini gerektirebilir; ancak yalnızca bu cümleden santral sensitizasyon tanısı çıkarılmaz. Muayenede ağrının dağılımı, süresi, eşlik eden bulgular ve olası doku hastalıkları birlikte ele alınır.

Sensitizasyon hangi kavramlarla karıştırılır?

Sensitizasyon ile alerji aynı şey değildir. Bir alerji testinde duyarlanma görülmesi, ilgili maddeyle karşılaştığınızda mutlaka yakınma yaşayacağınızı göstermez. Klinik alerjiden söz etmek için belirtilerle maruziyet arasında uyum aranır. Bu nedenle yalnızca pozitif test sonucuna dayanarak besinleri gereksiz yere kesmek, özellikle geniş kısıtlamalarda beslenmeyi olumsuz etkileyebilir.

Desensitizasyon, duyarlanmanın tersine, belirli koşullarda bir maddeye verilen tepkinin azaltılmasını amaçlayan işlemleri anlatır. İlaç desensitizasyonu özel gözetim gerektirir; evde küçük miktarlarla deneme yapmak bunun karşılığı değildir. Ağrı alanındaki hiperaljezi, ağrılı uyarının beklenenden fazla acıtmasıdır; allodini ise normalde ağrısız bir temasın ağrı oluşturmasıdır. Bunlar hissedilen yanıtı tarif ederken sensitizasyon, bu yanıtın oluşmasına katkı sağlayabilen sinir sistemi değişikliğini anlatır.

Sensitizasyon için hangi sorular yararlıdır?

Görüşmede soruyu, terimin geçtiği alana göre seçebilirsiniz. Alerji testi sonucunda “Bu duyarlanma, yaşadığım belirtilerle uyumlu mu?” sorusu, test bulgusuyla gerçek yaşamda gelişen tepkiyi ayırmaya yarar. Ağrı değerlendirmesinde “Bende periferik mi, santral sensitizasyon mu düşünüyorsunuz?” sorusu, hekimin hangi mekanizmayı değerlendirdiğini netleştirir. Tedavi planı konuşulurken “Bu bulgu, kaçınmam gereken şeyleri veya tedavimi nasıl değiştiriyor?” sorusu, terimin günlük yaşamınızdaki karşılığını ortaya koyar.

İlişkili terimler: Allergen, Desensitization, Hyperalgesia