Stasis

Stasis nedir, ne demek? Tıpta kullanımı

Kan ve diğer vücut sıvıları, görevlerini yerine getirmek için belirli yollar boyunca hareket eder; tıpta stasis, bu hareketin yavaşlamasını veya durmasını anlatır. Türkçe tıp dilinde yaygın karşılığı stazdır. Günlük dilde, bir sıvının olması gerektiği gibi ilerleyemeyip bulunduğu yerde göllenmesi diye düşünebilirsiniz. Buradaki birikme, mutlaka dışarıdan görülen bir şişlik oluşturmaz; bazen yalnızca muayene veya görüntüleme bulgularıyla anlaşılır.

Sözcük, Eski Yunancada durma veya sabit kalma anlamı taşıyan stasis kelimesinden gelir. İngilizce söylenişi kabaca steysis diye duyulur; Türkiye’de hekimler genellikle staz der. Terim tek başına hastalık anlamına gelmez; hangi sıvının, nerede ve neden yavaşladığını belirten sözcüklerle açıklık kazanır. Bir engel akışı bozabilir, ancak sıvıyı hareket ettiren mekanizmanın zayıflaması da aynı sonucu oluşturabilir.

Staz hangi ifadelerde kullanılır?

Damar hastalıklarıyla ilgilenen branşlarda venöz staz ifadesiyle karşılaşabilirsiniz. Bu, toplardamarlardaki kanın kalbe dönüşünün yavaşlamasıdır; özellikle bacakların değerlendirilmesinde kullanılır. Bir raporda örneğin “Bacaklarda venöz staz bulguları izlenmiştir.” yazabilir. Bu ifade, kanın geri dönüşünde sorun düşündüren bulgular bulunduğunu anlatır; nedenin anlaşılması için muayene ve gerektiğinde damar ultrasonu birlikte değerlendirilir. Venöz stazın adı, tek başına damarda pıhtı görüldüğünü söylemez.

Dermatoloji muayenesinde staz dermatiti, bacaklardaki toplardamar dolaşım bozukluğuyla ilişkili deri iltihabını anlatır. Kaşıntı, kızarıklık, pullanma ve zamanla kahverengi renk değişikliği bu durumla birlikte görülebilir. Ürolojide üriner staz, idrarın böbreğin toplayıcı sisteminde veya idrar yollarında yeterince ilerleyemeyip beklemesini ifade eder. İdrarın nerede biriktiği ve çıkışında engel bulunup bulunmadığı, bu kullanımın sizin için ne anlama geldiğini belirler.

Gastroenterolojide safra stazı, safranın akışının yavaşladığını veya bozulduğunu belirtir. Safranın karaciğerden bağırsağa ulaşmasını etkileyen farklı sorunlar bu ifadeyle ilişkilendirilebilir. Kolestaz ise safra oluşumu ya da akımındaki bozukluk için kullanılan daha özel klinik terimdir. Bu nedenle staz sözcüğünün yanında venöz, üriner veya safra gibi bir belirteç aramak önemlidir; aynı kelime farklı organlarda farklı incelemelere kapı açar.

Staz vücudu nasıl etkiler?

Bacak toplardamarlarında kanın yukarı taşınmasına damar kapakçıkları ve yürürken çalışan baldır kasları yardım eder. Kapakçıklar yeterince kapanmadığında kanın bir kısmı geriye kaçar; uzun süre hareketsiz kalındığında ise kasların pompalama desteği azalır. Toplardamarlardaki basınç artınca sıvı çevre dokulara geçebilir ve ayak bileklerinde şişlik oluşabilir. Günlük konuşmada “Akşamları ayakkabım sıkıyor, bacaklarım da ağırlaşıyor.” diyen biri bu yakınmaları tarif ediyor olabilir; ancak benzer şikâyetlerin başka nedenleri de vardır.

Bir hekim “Bacak kaslarınızı çalıştırmak, kanın kalbe dönüşüne yardımcı olur.” dediğinde bu pompalama mekanizmasını anlatır. Yavaşlayan kan akımı, pıhtı oluşumunu kolaylaştırabilen etkenlerden biridir; fakat her venöz stazda pıhtı gelişmez. İdrarın beklemesi enfeksiyona zemin hazırlayabilir, çıkıştaki engel böbrekte basıncı artırabilir. Safra akımındaki bozukluk ise kaşıntı ve sarılık gibi bulgularla ortaya çıkabilir. Dolayısıyla stazın önemi, etkilediği organa, süresine ve altta yatan nedene göre değişir.

Staz hangi terimlerle karıştırılır?

Staz ile tromboz aynı şey değildir. Staz akımın yavaşlamasını, tromboz ise damar içinde pıhtı oluşmasını anlatır. Aralarında ilişki vardır: yavaş akım pıhtılaşmayı kolaylaştırabilir, oluşan pıhtı da kanın geçişini engelleyebilir. Staz ile ödem arasındaki fark da önemlidir. Ödem, dokuların arasında fazla sıvı bulunmasıdır; venöz staz buna yol açabilir ama kalp, böbrek veya başka sorunlar da ödem oluşturabilir.

İskemi, dokunun ihtiyacı olan kanı ve oksijeni yeterince alamamasıdır; stazın eş anlamlısı değildir. Venöz yetmezlik ise toplardamarların kanı kalbe geri taşıma işlevindeki bozukluğu anlatır ve venöz stazın nedeni olabilir. Üriner staz ile idrar retansiyonu da bütünüyle örtüşmez: retansiyon özellikle mesanenin yeterince boşaltılamamasını belirtir, üriner staz daha geniş bir idrar akımı sorununu tarif edebilir. Bu ayrımlar, rapordaki sözcükten doğrudan bir tanıya atlamayı önler.

Staz için hangi sorular işe yarar?

Görüşmede “Staz hangi organda ve hangi sıvının akımında görülüyor?” diye sorarak bulgunun yerini netleştirebilirsiniz. “Bunun nedeni bir tıkanıklık mı, yoksa akışı sağlayan mekanizmanın yetersizliği mi?” sorusu, inceleme ve tedavinin neden kişiden kişiye değiştiğini açıklığa kavuşturur. “Bu bulgu için hangi inceleme veya tedavi gerekiyor?” sorusu da sonraki adımı belirler. Şişliğin ne zaman başladığını, tek bacakta mı olduğunu, ağrı, ateş veya idrar yakınması bulunup bulunmadığını anlatmanız değerlendirmeyi yönlendirir.

İlişkili terimler: Cholestasis, Edema, Thrombosis, Urinary