Substance

Substance nedir, ne demek? Tıpta kullanımı

İngilizcede oldukça geniş bir anlamı olan substance, tıpta kullanıldığı yere göre daha özel bir karşılık kazanır; tıpta substance bazen bir kimyasal maddeyi, bazen de bir organı oluşturan dokuyu anlatır. Günlük Türkçede çoğu zaman madde diye çevrilir, ancak anatomi söz konusu olduğunda doku karşılığı daha anlaşılır olabilir. Bu nedenle kelimenin yanındaki organ adı, kimyasal ad veya kullanım ifadesi, hangi anlamın kastedildiğini belirler.

Substance İngilizce bir sözcüktür ve kabaca sab-stıns diye okunur. Kökeni Latince substantia sözcüğüne dayanır; anatomi adlandırmalarında bu Latince biçimle de karşılaşabilirsiniz. Kelime, söz konusu şeyin nasıl göründüğünden çok hangi maddeden veya dokudan oluştuğuna işaret eder. Günlük konuşmada bunu, “Doktor beynin dokusundan söz ediyormuş” diye ifade edebilirsiniz; burada anlatılan şey beynin tamamının adı değil, onu oluşturan dokudur.

Substance hangi ifadelerde kullanılır?

Substance, İngilizce anatomi kitaplarında, nöroloji metinlerinde, ilaç araştırmalarında ve psikiyatri değerlendirmelerinde karşınıza çıkabilir. Beyin dokusunu anlatan brain substance ifadesinde kelime anatomik bir yapıya gönderme yapar. Bir görüntüleme raporundaki anlatımın Türkçe karşılığı, “Beyin dokusunda anormal sinyal değişikliği izlenmedi” olabilir. Bu cümlede değerlendirilen, görüntüleme yöntemiyle incelenebilen beyin dokusudur; kelime belirli bir hastalık adı değildir.

Substance P ise ağrı iletimi dahil çeşitli sinirsel süreçlerde görev alan bir peptidin adıdır; Türkçede P maddesi olarak da kullanılır. Psikiyatride substance use, madde kullanımı anlamına gelir ve alkol ya da başka psikoaktif maddelerle ilgili değerlendirmelerde yer alabilir. Substance use disorder, madde kullanım bozukluğunu ifade eder; yalnızca bir maddenin kullanıldığını değil, kullanımın kişinin sağlığına ve yaşamına verdiği zararlarla birlikte değerlendirilmesini anlatır.

Farmakoloji ve kimya metinlerinde chemical substance, kimyasal madde anlamındadır. Active substance ise bir ilacın etkisini sağlayan etkin maddeyi belirtir. Dolayısıyla bir ilaç belgesindeki substance ile bir beyin anatomisi metnindeki substance aynı türden şeyi anlatmayabilir. Çeviri yaparken bütün ifadeyi okumak, doku ile ilaç bileşenini birbirine karıştırmayı önler.

Substance vücutta neyi anlatır?

Anatomik bağlamda substance, organın içini oluşturan dokunun niteliğine odaklanır. Beyindeki gri madde, sinir hücrelerinin gövdeleri ve bağlantıları bakımından zengin bölgeleri kapsar. Beyaz madde ise büyük ölçüde sinir hücrelerinin uzantılarından oluşur; bu uzantıların çevresindeki miyelin kılıfı açık renkli görünümle ilişkilidir. Gri madde ve beyaz madde farklı görevler üstlenir, fakat sinir sisteminin çalışmasında birbirleriyle bağlantılıdır.

Latince substantia nigra, orta beyinde bulunan ve hareketlerin düzenlenmesine katkıda bulunan bir bölgenin adıdır. Bu bölgedeki dopamin üreten hücrelerin kaybı Parkinson hastalığının önemli mekanizmalarındandır. Buna karşılık substance P bir beyin bölgesi değil, hücreler arasında haberleşmeye katılan bir moleküldür. Bir hekim, “P maddesi ağrı sinyalinin iletilmesine katkıda bulunur” dediğinde anatomik bir alanı değil, biyolojik bir habercinin görevini anlatır.

Sizin açınızdan önemli olan, kelimenin bir dokuyu mu, bir molekülü mü, yoksa kullanılan bir maddeyi mi belirttiğidir. Görüntüleme raporunda dokunun yeri ve tarif edilen değişiklik önem kazanırken, ilaç belgesinde maddenin adı ve etkisi öne çıkar. Psikiyatri değerlendirmesinde ise kullanım biçimi, kontrol güçlüğü ve günlük yaşama etkisi araştırılır.

Substance ile hangi terimler karıştırılır?

Substance ile substantia birbirinden bütünüyle ayrı kavramlar değildir; ilki İngilizce, ikincisi Latince biçimdir. Ancak Latince anatomi adlarını sözcük sözcük çevirmek yerine yerleşik adlarıyla değerlendirmek gerekir. Örneğin substantia nigra, genel olarak koyu renkli herhangi bir maddeyi değil, belirli bir anatomik bölgeyi adlandırır. İngilizce matter sözcüğü de gri madde ve beyaz madde adlarında kullanılır; burada substance ile yakın bir anlam taşır.

Tissue daha doğrudan doku demektir ve hücrelerle hücreler arası yapıları anlatır. Substance ise bundan daha geniştir; bir dokuyu da saf bir kimyasal bileşiği de belirtebilir. Substrate farklı bir terimdir ve biyokimyada enzimin üzerinde işlem yaptığı maddeyi ifade eder. Ayrıca substance use ile substance use disorder eş anlamlı değildir: ilki kullanımı bildirirken, ikincisi klinik değerlendirme gerektiren bir bozukluğun adıdır.

Substance hakkında doktora ne sorabilirsiniz?

Raporunuzda substance geçiyorsa, “Burada bir dokudan mı, kimyasal maddeden mi söz ediliyor?” sorusu çeviriyi netleştirir. Bir doku değişikliği tarif edilmişse, “Bu bulgunun bulunduğu yer ve benim şikâyetlerim arasında bağlantı var mı?” diye sorabilirsiniz. İlaç belgesinde veya madde kullanımı değerlendirmesinde karşılaştığınızda, “Bu ifade tedavim açısından neyi değiştiriyor?” sorusu daha işe yarar. Görüşmeye kelimenin geçtiği cümlenin tamamını götürmeniz, hekimin hangi anlamın kullanıldığını ve yanındaki nitelemelerin önemini açıklamasını kolaylaştırır.

İlişkili terimler: Substantia, Tissue, Gray Substance, White Matter