Disorientation

Disorientation nedir, ne demek? Tıpta kullanımı

Nerede olduğunu ya da içinde bulunduğu zamanı kestiremeyen bir kişinin yaşadığı durum, tıpta disorientation adıyla anlatılır. Türkçe tıp dilinde disoryantasyon diye yazılır ve kabaca “dis-or-yan-tas-yon” şeklinde okunur. Sözcük, İngilizcedeki kullanımından gelir; yapısında yönelmenin bozulmasını anlatan bir ön bölüm ve yönelme anlamındaki Latince kökenli bir sözcük bulunur. Günlük dilde karşılığı, kişinin zaman, yer veya kimlik bilgileri bakımından kendini doğru konumlandıramamasıdır.

Buradaki yönünü şaşırma, yalnızca bilmediğiniz bir sokakta yolu bulamamak değildir. Kişi hastanede olduğu hâlde evinde bulunduğunu düşünebilir veya içinde bulunulan mevsimi yanlış söyleyebilir. Yakınının “Annem bugün hastanede olduğunu unutup evde yemek hazırlaması gerektiğini söyledi” demesi, günlük konuşmada bu durumu anlatan bir örnektir. Buna karşılık yoğun bir günün ardından haftanın gününü kısa süreliğine karıştırmak, başka bulgular olmadan aynı şekilde değerlendirilmez.

Disoryantasyon tıpta nerede kullanılır?

Disoryantasyon; acil tıp, nöroloji, psikiyatri ve geriatri değerlendirmelerinde sık kullanılan bir bulgudur. Muayene notunda, hastane izleminde veya ruhsal durum değerlendirmesinde karşınıza çıkabilir. “Zaman yönelimi bozuk, yer ve kişi yönelimi korunmuş” biçimindeki bir rapor cümlesi, kişinin zamanı karıştırdığını fakat bulunduğu yeri ve kim olduğunu bildiğini anlatır. Bu nedenle raporda yalnızca kelimenin varlığına değil, hangi yönelim alanının etkilendiğine de bakılır.

Zamana disoryantasyon, günün, ayın, yılın veya zamanın akışının doğru değerlendirilememesidir. Yere disoryantasyon, kişinin bulunduğu binayı, şehri ya da ortamı yanlış tanımasıdır. Kişiye disoryantasyon ise kişinin kendi kimliğine ilişkin yöneliminin bozulmasını anlatır; çevresindeki kişileri tanıyıp tanımadığı da ayrıca değerlendirilir. Hekimin “Nerede olduğunuzu biliyorsunuz, ancak zamanı değerlendirirken zorlanıyorsunuz” demesi, bu ayrımı hastaya aktaran bir örnektir.

Disoryantasyon sırasında beyinde ne olur?

Yönelim için beynin dikkati sürdürmesi, yeni bilgileri kaydetmesi ve bunları geçmiş bilgilerle birleştirmesi gerekir. Bulunduğunuz odayı görmek yetmez; oraya neden geldiğinizi hatırlamanız ve çevrenizdeki ipuçlarını anlamlandırmanız da gerekir. Bu işlevler tek bir noktaya değil, birlikte çalışan beyin ağlarına dayanır. Dikkat veya bellek belirgin biçimde aksadığında kişi gördüklerini doğru bir zaman ve yer çerçevesine oturtamayabilir.

Enfeksiyon, kan şekerinin düşmesi, oksijen yetersizliği, bazı ilaçlar, zehirlenmeler ve beyni etkileyen hastalıklar disoryantasyona yol açabilir. Hastane ortamındaki uykusuzluk ve alışılmadık çevre de özellikle bilişsel açıdan kırılgan kişilerde tabloyu ağırlaştırabilir. Sizin için önemli olan, değişikliğin ne zaman başladığı, dalgalanıp dalgalanmadığı ve kişinin önceki durumundan ne kadar farklı olduğudur. Aniden gelişen disoryantasyon, özellikle konuşma bozukluğu, güçsüzlük, şiddetli baş ağrısı veya uyandırılmada güçlükle birlikteyse acil değerlendirme gerektirir.

Disoryantasyon hangi terimlerle karıştırılır?

Oryantasyon, kişinin zaman, yer ve kendi kimliği bakımından yöneliminin değerlendirilmesidir; disoryantasyon bunun bozulmasını belirtir. Konfüzyon daha geniş bir kavramdır ve düşünmenin, dikkatin veya zihinsel açıklığın karışmasını anlatır. Disoryantasyon konfüzyona eşlik edebilir, ancak bu kelimeler her durumda birbirinin yerine kullanılamaz. Amnezi ise bellek kaybıdır; kişi bazı olayları hatırlayamasa bile nerede olduğunu ve kim olduğunu doğru bilebilir.

Deliryum, kısa sürede gelişen ve gün içinde dalgalanabilen dikkat ve farkındalık bozukluğudur; disoryantasyon bu tablonun bir bulgusu olabilir. Demansta ise bilişsel yeteneklerdeki gerileme genellikle daha uzun bir süreçte ortaya çıkar ve günlük yaşamı etkiler. Demansı bulunan bir kişide yeni başlayan belirgin yönelim bozukluğu, yalnızca mevcut hastalığa bağlanmamalıdır. Disoryantasyon tek başına hastalık anlamına gelmez; nedenini belirlemek için başlangıç biçimi, eşlik eden belirtiler, muayene ve gerektiğinde tetkikler birlikte değerlendirilir.

Disoryantasyon için hangi sorular işe yarar?

Görüşmeye giderken değişikliğin başladığı zamanı, kişinin normalde yapabildiklerini, yeni ilaçlarını ve yakın zamanda geçirdiği hastalıkları not etmek değerlendirmeyi somutlaştırır. “Yönelim bozukluğu zamanla mı, yerle mi, kişinin kimliğiyle mi ilgili?” sorusu, rapordaki ifadenin kapsamını netleştirir. “Bu değişikliğin yeni başlaması hangi nedenleri araştırmanızı gerektiriyor?” sorusu, inceleme planını anlamanızı sağlar. “Evde hangi değişiklikleri izlemeli ve hangi durumda acil yardım istemeliyiz?” sorusu ise takip planını belirginleştirir. Kişi olayları güvenilir biçimde aktaramıyorsa onu yakından tanıyan birinin gözlemleri, önceki durumla bugünü karşılaştırmak açısından değerlidir.

İlişkili terimler: Orientation, Confusion, Delirium, Amnesia, Dementia