Excentric

Excentric nedir, ne demek? Tıpta kullanımı

Bir yapının yalnızca büyüklüğü değil, merkezine göre nasıl yerleştiği de önemlidir; tıpta excentric, bu yerleşimi veya gelişme yönünü anlatan bir sıfattır. Günlük dilde, ortada durmak yerine yana kaymış ya da merkezi eşit biçimde çevrelemeyen bir düzeni düşündürür. Türkçede genellikle eksantrik karşılığı kullanılır ve kelime kabaca eksentrik diye okunur. Anlamının anlaşılması için hangi yapıyı nitelediğine bakmak gerekir; bir damar plağıyla bir kas hareketinde aynı şeyi tarif etmez.

Kelimenin kökeni, Yunancada dışarı anlamını taşıyan ek ve merkez anlamındaki kentron sözcüklerine dayanır. Tıbbi kaynaklarda yazımı değişebilir; İngilizcede yaygın biçimi eccentric şeklindedir. Türkçede eksantrik kelimesi günlük konuşmada alışılmadık davranışları anlatmak için de kullanılabilir, fakat tıbbi kullanımda kişinin davranışına ilişkin bir değerlendirme yapılmaz. Burada esas konu yapının konumu, biçimi veya hareket özelliğidir.

Excentric hangi tıbbi ifadelerde kullanılır?

Kardiyolojide ve damar görüntüleme raporlarında eksantrik plak ifadesiyle karşılaşabilirsiniz. Plak, damar duvarında gelişen ve yağlı maddelerle başka dokusal bileşenler içerebilen bir birikimdir. Eksantrik olması, damar çevresini eşit biçimde sarmak yerine duvarın bir tarafında daha belirgin bulunmasını anlatır. Örneğin bir raporda, "Damar duvarında eksantrik plak izlenmiştir." yazabilir. Bu cümle plağın dağılımını bildirir; damarı ne kadar daralttığını öğrenmek için rapordaki diğer bulgulara bakılır.

Kalp ultrasonu değerlendirmesinde eksantrik hipertrofi ifadesi kullanılır. Bu, özellikle sol karıncığın boşluğu genişlerken kalp kası kütlesinin de arttığı bir yeniden şekillenme örüntüsüdür. Göz muayenesinde ise eksantrik yerleşim, örneğin göz bebeğinin beklenen merkezden kaymış konumunu betimleyebilir. Bu kullanımda kelime yerleşimi tarif eder, kaymanın nedenini açıklamaz. Dolayısıyla aynı sıfat, farklı organlarda farklı bulguların parçası olabilir.

Fizik tedavi, spor hekimliği ve ortopedide eksantrik kasılma denildiğinde bir kasın kuvvet üretirken uzaması anlatılır. Bu kullanım, damar plağının yerleşiminden farklı olarak hareketin nasıl gerçekleştiğini belirtir. Bir hekim, "Kasınız yükü bırakırken de çalışıyor; bu hareket eksantrik kasılma içeriyor." diyebilir. Merdivenden inerken uyluk kaslarının vücudu kontrollü biçimde aşağı indirmesi buna örnektir. Burada kas gevşeyip işi bırakmaz; uzarken yükün etkisine karşı koyar.

Excentric bulguda vücutta ne olur?

Damar plağının eksantrik görünmesi, birikimin damar kesitinde eşit dağılmamasıyla ilişkilidir. Kanın geçtiği açıklık bu nedenle düzensiz bir biçim alabilir, ancak yalnızca bu sıfatla kan akımının ne ölçüde etkilendiği söylenemez. Plağın bulunduğu damar, darlığın derecesi ve kişinin yakınmaları birlikte değerlendirilir. Sizin açınızdan önemli olan, kelimenin hastalığın ağırlığını tek başına belirlemediğini bilmektir. Göğüs ağrısı gibi bir yakınmanın anlamı, plağın biçiminden çok bütün değerlendirmeye bağlıdır.

Eksantrik hipertrofide kalp, artmış hacim yüküne veya kalp kasını etkileyen bazı hastalıklara yanıt olarak yeniden şekillenebilir. Kalp boşluğunun genişlemesiyle kas kütlesindeki artış birlikte değerlendirilir; terim doğrudan kalbin pompalama gücünü söylemez. Eksantrik kasılmada ise kas, dışarıdan gelen yükü yavaşlatırken gerilim üretir. Günlük konuşmada, "Merdivenden inerken bacağım sanki fren yapıyor." demeniz bu işlevi iyi tarif eder. Alışılmadık yüklenmeden sonra kas hassasiyeti gelişebilse de bu hareket biçimi, uygun planlandığında rehabilitasyonda da kullanılır.

Excentric hangi terimlerle karıştırılır?

Eksantrik ile konsantrik arasındaki fark bağlama göre açıklanır. Geometrik anlatımda konsantrik yapılar aynı merkezi paylaşır; eksantrik yapılarda merkezler örtüşmez veya dağılım merkez çevresinde eşit değildir. Damar plağı için konsantrik ifadesi çevreyi daha halka biçiminde tutan dağılımı anlatır. Kalpte konsantrik hipertrofi ise duvar kalınlığının boşluk boyutuna göre daha belirgin arttığı bir örüntüdür. Eksantrik hipertrofiyi yalnızca ince kalp duvarı diye anlamak doğru değildir.

Kas hareketinde konsantrik kasılma, kasın kuvvet üretirken kısalmasıdır; eksantrik kasılmada kas uzar. İzometrik kasılmada ise kasın uzunluğu belirgin değişmeden gerilim oluşur. Göz bebeğinin merkez dışında bulunmasıyla gözlerin farklı yönlere bakması da aynı durum değildir: ilki göz bebeğinin yerleşimini, şaşılık ise gözlerin hizalanmasını ilgilendirir. Excentric sözcüğünü anlamlandırırken benzer görünen bulguları değil, tarif edilen yapıyı ve işlevi karşılaştırmak gerekir.

Excentric için doktora ne sorabilirsiniz?

Görüşmede rapordaki tam ifadeyi göstererek, "Buradaki eksantrik ifadesi hangi yapının konumunu veya değişimini anlatıyor?" diye sorabilirsiniz. Damar ya da kalp bulgusu söz konusuysa, "Bu bulgunun önemi, diğer ölçümlerim ve yakınmalarımla birlikte nasıl değerlendiriliyor?" sorusu biçim tarifini klinik önemden ayırır. Egzersiz önerisinde geçiyorsa, "Eksantrik hareketi hangi yükle ve nasıl uygulamalıyım?" sorusu hareketin size uygun biçimde planlanmasını sağlar.

İlişkili terimler: Hypertrophy, Plaque, Isometric