Longitudinal

Longitudinal nedir, ne demek? Tıpta kullanımı

Bir yapıyı boyu boyunca incelemekle enine incelemek, aynı organ hakkında farklı bilgiler verir; tıpta longitudinal sözcüğü bu yön ayrımını anlatır. Günlük dilde karşılığı uzunlamasına veya boyuna şeklindedir. Uzun bir salatalığı sapından ucuna doğru kesmek, bu yönü gözünüzde canlandırabilir. Sözcük, incelenen yapının uzun eksenini, yani boyu boyunca uzanan doğrultusunu esas alır. Buradaki uzunluk, organın normalden büyük olduğunu değil, incelemenin hangi yönde yapıldığını belirtir.

Kökü Latince uzunluk anlamındaki longitudo sözcüğüne dayanır; longitudinalis bununla ilişkili Latince sıfat biçimidir. Longitudinal, İngilizce ve Fransızca tıp dilinde de kullanılır; Türkçede kabaca lon-ji-tü-di-nal diye okunur. Günlük konuşmada duyabileceğiniz karşılığı şudur: “Doktor, tendonuma boyu boyunca baktığını söyledi.” Tıbbi araştırmalarda ise sözcük, fiziksel bir yönden ziyade zaman boyunca yapılan izlemeyi anlatabilir. Bu nedenle anlamı belirlerken yanındaki kelimeye bakmak gerekir.

Longitudinal hangi ifadelerde kullanılır?

Radyolojide longitudinal kesit, bir organın veya dokunun uzun ekseni boyunca alınan görüntüsüdür. Özellikle ultrason incelemelerinde tendonlar, kaslar, damarlar ve böbrekler bu yönde değerlendirilebilir. Rapor cümlesi olarak “Tendon longitudinal kesitte değerlendirildi, lif devamlılığı korundu” ifadesiyle karşılaşabilirsiniz. Burada kesit inceleme yönünü, lif devamlılığı ise görülebilen liflerin kesintisiz uzandığını anlatır. Görüntünün ekranda dikey ya da yatay durması, anatomik olarak hangi yönde alındığını tek başına göstermez.

Ortopedide longitudinal yırtık, bir dokudaki yırtığın uzun eksene paralel uzandığını ifade eder; menisküs değerlendirmelerinde kullanılabilir. Anatomi ve patoloji anlatımlarında longitudinal kas lifleri, organın boyu doğrultusunda yerleşen liflerdir. Epidemiyoloji ve klinik araştırmalarda longitudinal çalışma, aynı kişilerin veya tanımlanmış bir grubun zaman içindeki değişimini izler. Dolayısıyla görüntüleme raporunda yön, araştırma makalesinde takip düzeni anlatılır. Her kullanımda sözcüğün neyi nitelediğini ayırmak önemlidir: kesiti mi, hasarın uzanışını mı, kasların yerleşimini mi, yoksa araştırmanın yöntemini mi?

Longitudinal yön vücutta ne anlatır?

Tendon lifleri büyük ölçüde tendonun uzun ekseni boyunca uzanır ve kasın oluşturduğu çekme kuvvetini kemiğe aktarır. Tendona bu doğrultuda bakmak, liflerin düzenini ve devamlılığını değerlendirmeye yardımcı olur. Ancak yalnızca uzunlamasına görüntü, bütün bozuklukları göstermeyebilir; enine görüntüler de incelemeyi tamamlar. Muayene sırasında doktorunuz “Tendonu hem boyuna hem enine inceleyerek liflerde kesinti olup olmadığına bakıyorum” diyebilir. Aynı dokunun farklı yönlerden değerlendirilmesi, hasarın yerini ve yayılımını daha doğru belirlemek içindir.

Bağırsak duvarındaki longitudinal kas tabakası kasıldığında ilgili bağırsak bölümü kısalır; çevresel yerleşimli kaslarla birlikte içerik hareketine katkı sağlar. Burada sözcük, normal bir anatomik düzeni tarif eder. Buna karşılık longitudinal yırtık ifadesinde bir hasarın yönünü anlatır, fakat hasarın ciddiyeti yalnızca bu kelimeden çıkarılamaz. Yırtığın bulunduğu doku, genişliği, derinliği ve yakınmalarınız birlikte değerlendirilir. Araştırmalardaki zaman boyutunda ise aynı kişinin farklı dönemlerdeki bulguları karşılaştırılır; örneğin kan basıncının tedavi boyunca nasıl değiştiği izlenebilir. Böyle bir izlem değişimin seyrini gösterebilir, ancak görülen ilişkinin nedenini kendiliğinden kanıtlamaz.

Longitudinal ve transvers arasındaki fark

Longitudinal yönün karşısında en sık transvers yön bulunur. Transvers kesit, incelenen yapının uzun eksenine yaklaşık dik alınan enine görüntüdür. Bir damarın boyuna görüntüsünde uzanan bir kanal, enine görüntüsünde ise yuvarlak veya oval bir kesit görülebilir. Bu fark, damarın biçim değiştirmesinden değil, bakış yönünün değişmesinden kaynaklanır. Oblik kesit ise eğik bir doğrultudadır; tam boyuna veya tam enine olmayabilir. Bu yön adları, görüntüde ne görüldüğünü açıklarken kullanılan konum tarifleridir.

Sagittal kesit ile longitudinal kesit her durumda aynı anlama gelmez. Sagittal, vücudu sağ ve sol bölümlere ayıran düzleme göre tanımlanır; longitudinal ise incelenen yapının kendi uzun eksenine göre belirlenir. Araştırmalarda longitudinal çalışmanın sık karşılaştırıldığı yöntem kesitsel çalışmadır. Kesitsel çalışma belirli bir dönemdeki durumu gösterirken longitudinal çalışma zaman içindeki değişimi takip eder. Ayrıca longitudinal ile prospektif eş anlamlı değildir: prospektif ileriye dönük veri toplamayı anlatır, longitudinal izlem geçmiş kayıtlar kullanılarak da yapılabilir.

Longitudinal için doktora ne sorabilirsiniz?

Bir görüntüleme raporunda sözcük kesit yönünü anlatıyorsa “Buradaki longitudinal yalnızca görüntünün yönünü mü belirtiyor, yoksa ayrıca bir bulgu var mı?” sorusu açıklık sağlar. Yırtık tanımının parçasıysa “Yırtığın yeri ve yayılımı hareketimi veya tedavi seçeneklerini nasıl etkiliyor?” diye sorabilirsiniz. Bir araştırmanın sonucu görüşülüyorsa “Bu longitudinal çalışmada izlenen kişiler ve takip koşulları benim durumuma ne kadar benziyor?” sorusu, bulguların size uygulanabilirliğini değerlendirmeye yarar. Görüntüleme bulguları için ağrının yeri, hareketle değişmesi ve varsa yaralanma öyküsü de görüşmeye eklenmelidir.

İlişkili terimler: Transverse, Sagittal, Oblique, Prospective