Plasticity

Plasticity nedir, ne demek? Tıpta kullanımı

Yeni bir beceri öğrenirken ya da bir yaralanmadan sonra hareketlerinizi yeniden çalışırken vücudunuz yalnızca mevcut kapasitesini kullanmaz; çalışma biçimini de değiştirebilir. Tıpta plasticity, bir hücrenin, dokunun veya sistemin yaşadığı koşullara göre özelliklerini değiştirebilme kapasitesini anlatır. Günlük dilde bunu şekillenebilme ve uyum sağlayabilme olarak düşünebilirsiniz. Buradaki şekillenme her zaman gözle görülen bir biçim değişikliği değildir; hücrelerin birbirleriyle iletişim kurma biçimi de değişebilir.

Terim İngilizcedir ve kabaca “plastisiti” diye okunur; Türkçe tıp dilinde yaygın karşılığı plastisitedir. Sözcüğün kökü, biçim verilebilen anlamındaki Yunanca plastikos sözcüğüne uzanır. Yalnızca plastik malzemeleri anlatmadığı gibi, her zaman plastik cerrahiyle de ilgili değildir. Hangi dokunun veya işlevin plastisitesinden söz edildiği, kelimenin tıbbi anlamını belirler.

Plastisite hangi alanlarda kullanılır?

Nöroloji, psikiyatri ve fiziksel tıp ve rehabilitasyonda nöroplastisite ifadesiyle karşılaşabilirsiniz. Bu kullanım, sinir sisteminin deneyime, öğrenmeye veya hasara yanıt olarak değişebilmesini anlatır. Sinaptik plastisite, sinir hücreleri arasındaki bağlantıların iletişim gücünün değişmesidir. Kortikal plastisite ise beynin korteks denen dış tabakasındaki işlevsel düzenin değişebilmesini ifade eder. Bu terimler rutin kan tahlilinden çok uzman değerlendirmelerinde, rehabilitasyon açıklamalarında ve bilimsel metinlerde yer alır.

Bir rehabilitasyon değerlendirmesinde “Tedavi planında nöroplastisiteyi destekleyen görev odaklı çalışmalara yer verildi” cümlesi bulunabilir. Burada anlatılan, kişinin yapmakta zorlandığı işe yönelik alıştırmaların tedaviye katılmasıdır. Hücre biyolojisi ve kanser araştırmalarındaki hücresel plastisite ise hücrelerin özelliklerini veya işlevsel durumlarını değiştirebilmesini anlatır. Biyomekanikte geçen plastik deformasyon daha farklıdır: Bir doku ya da malzeme, uygulanan kuvvet kaldırıldığında eski biçimine tamamen dönmez. Dolayısıyla plastisitenin yanındaki kelime, açıklamanın öğrenmeyle mi, hücresel değişimle mi yoksa mekanik şekillenmeyle mi ilgili olduğunu gösterir.

Nöroplastisite sırasında vücutta ne değişir?

Sinir hücreleri, sinaps adı verilen bağlantılar üzerinden haberleşir. Deneyim ve çalışma, bu bağlantıların bazılarının güçlenmesine, bazılarının zayıflamasına ve sinir ağlarının farklı biçimde kullanılmasına yol açabilir. Öğrenilen bir hareketin zamanla daha akıcı yapılabilmesinde bu değişimlerin payı vardır. Günlük konuşmadaki “Başta tuşların yerini arıyordum, şimdi düşünmeden yazıyorum” cümlesi, beceri öğrenimine eşlik eden bu uyumu somutlaştırır. Ancak öğrenme, yalnızca bağlantıları güçlendirmekten ibaret değildir; dikkat, duyu geri bildirimi ve dinlenme de süreci etkiler.

Bir inme sonrasında rehabilitasyonun amaçlarından biri, korunmuş sinir ağlarının işlevsel uyumunu desteklemektir. Hekiminiz bunu “Çalışmalarla beynin korunmuş bağlantılarını daha etkili kullanmasını hedefliyoruz” diye açıklayabilir. Bu ifade, kaybedilen her işlevin mutlaka geri geleceği anlamına gelmez; hasarın yeri, kapsamı ve kişinin genel durumu sonucu etkiler. Plastisite her zaman yararlı da değildir: Süreğen ağrıda ağrı iletim yollarının duyarlılığının artması, uyumun istenmeyen yönde gelişmesine örnektir. Bu nedenle tedavide amaç herhangi bir değişiklik değil, günlük yaşamda işe yarayan değişikliktir.

Plastisite, elastisite ve rejenerasyon nasıl ayrılır?

Plastisite ile elastisite günlük dildeki esneklik sözcüğü nedeniyle karıştırılabilir. Mekanik anlamda elastisite, bir yapının kuvvet ortadan kalkınca eski biçimine dönebilmesidir; plastisite ise kalıcı biçim değişikliğine izin verir. Bir lastiğin gerilip bırakıldığında toparlanması elastisiteye, yoğrulan hamurun yeni biçimini koruması plastik davranışa benzer. Bunlar mekanik farkı anlatan benzetmelerdir; beynin plastisitesi, beynin hamur gibi biçim değiştirmesi demek değildir.

Rejenerasyon ise hasarlı hücre veya dokunun yenilenmesini ifade eder. Nöroplastisite, mutlaka yeni sinir hücreleri oluşmadan da mevcut bağlantıların işleyişindeki değişikliklerle gerçekleşebilir. İyileşme sözcüğü de plastisiteyle eş anlamlı değildir; iyileşme kişinin belirtilerinde veya işlevlerinde olumlu bir sonucu anlatır. Plastisite, bu sonuca katkı sağlayabilen biyolojik süreçlerden biridir. Terimin bir değerlendirmede geçmesi tek başına hastalık anlamına gelmez.

Plastisite hakkında hekime ne sorulur?

Terimi bir tedavi görüşmesinde duyduğunuzda önce hangi doku veya işlev için kullanıldığını netleştirin: “Benim durumumda plastisiteyle hangi işlevin değişmesini bekliyorsunuz?” Rehabilitasyon alıyorsanız uygulamayı günlük hayatla ilişkilendirin: “Evde hangi hareketleri, nasıl çalışmam bu hedefi destekler?” Beklentilerin somutlaşması için ilerlemenin nasıl değerlendirileceğini sorun: “Gelişmeyi hangi günlük becerilerime bakarak izleyeceğiz?” Böylece genel bir biyoloji kavramı, giyinme, yürüme veya konuşma gibi sizin için anlamlı tedavi hedeflerine bağlanabilir.

İlişkili terimler: Synapse, Elasticity, Regeneration