Serum

Serum nedir, ne demek? Tıpta kullanımı

Gündelik konuşmada serum denince çoğu kişinin aklına kola takılan bir sıvı gelir; tıpta serum ise öncelikle kan pıhtılaştıktan sonra ayrılan sıvı bölümün adıdır. Kan hücreleri ve oluşan pıhtı uzaklaştırıldığında, genellikle açık sarı görünen bir sıvı kalır. Laboratuvarlar bu sıvıyı pek çok maddenin düzeyini ölçmek için kullanır. Buradaki serum, damarınıza verilen hazır bir ürün değil, sizden alınan kan örneğinin bir bölümüdür.

Sözcük Latinceden gelir ve kökeninde peynir altı suyu anlamı bulunur. Türkçede yazıldığı gibi, se-rum diye okunur. Aynı kelimenin hem laboratuvardaki kan örneği hem de günlük dilde damardan verilen sıvı için kullanılması, konuşmanın bağlamını önemli kılar. “Halsizdim, hastanede bana serum taktılar.” cümlesinde anlatılan işlem, kanın sıvı bölümünün verilmesi değil, genellikle damar yoluyla bir sıvı uygulanmasıdır.

Serum hangi alanlarda kullanılır?

Serum sözcüğü özellikle biyokimya, hormon ve bazı enfeksiyon testlerinde karşınıza çıkar. Tahlilde bir maddenin adının önüne geldiğinde, ölçümün hangi örnek üzerinde yapıldığını belirtir. Serum kreatinin, böbreklerin süzme işlevi hakkında değerlendirmede kullanılan kreatininin bu örnekte ölçülmesidir. Serum potasyum, kas ve sinirlerin çalışmasıyla ilişkili potasyumun düzeyini bildirir. Serum bilirubin ise karaciğer, safra yolları ve alyuvarların yıkımıyla ilişkili değerlendirmelerde yer alır.

Bir rapor cümlesi şöyle olabilir: “Serum kreatinin düzeyi referans aralığındadır.” Bu ifade, ölçülen değerin laboratuvarın karşılaştırma aralığında olduğunu söyler; böbrek değerlendirmesinin tamamını tek başına karşılamaz. Doktorunuzun “Tiroid hormonlarını serum örneğinde değerlendireceğiz.” demesi de ayrı bir tedaviyi değil, incelemenin yapılacağı örneği anlatır. Serum fizyolojik ise farklı bir kullanımdır: damar yoluyla verilebilen veya uygun durumlarda yıkama amacıyla kullanılabilen, su ve sodyum klorür içeren hazırlanmış bir çözeltidir. Hastanede serum diye anılan her sıvının içeriği aynı değildir; bazı çözeltiler glukoz veya başka elektrolitler içerir.

Serum kandan nasıl ayrılır?

Kan damarların içinde dolaşırken hücreler, plazma denilen sıvının içinde taşınır. Kan uygun bir tüpe alınıp pıhtılaşmaya bırakıldığında, çözünür bir protein olan fibrinojen, fibrin adı verilen ipliksi yapıya dönüşür. Bu yapı pıhtının ağını oluşturur ve kan hücrelerinin tutulmasına katkıda bulunur. Örnek daha sonra santrifüj cihazında döndürülerek pıhtı ile sıvı bölüm ayrılır; üstte kalan sıvı serumdur.

Serumun içinde suyun yanı sıra albümin, antikorlar, hormonlar, elektrolitler ve metabolizma ürünleri bulunur. Bu nedenle farklı organların çalışması hakkında aynı örnekten çeşitli bilgiler elde edilebilir. Ancak serum, vücutta ayrı bir bölmede depolanan ya da kendi başına dolaşan bir sıvı değildir; kanın pıhtılaşmasından sonra elde edilir. Kan alınırken yalnızca serum gerekecekse bile önce kan örneği alınır.

Sizin açınızdan önemli olan, serum kelimesinden çok hangi maddenin ölçüldüğü ve sonucun nasıl yorumlandığıdır. Açlık durumu, kullanılan ilaçlar ve örneğin bekleme koşulları bazı sonuçları etkileyebilir. Kan hücrelerinin örnek içinde parçalanmasına hemoliz denir; bu durum özellikle potasyum gibi bazı ölçümleri yanıltabilir. Laboratuvarın yeniden kan istemesi bazen hastalıktaki değişimden değil, örneğin ölçüme uygun olmamasından kaynaklanır.

Serum ve plazma nasıl ayrılır?

Kan plazması, pıhtılaşması engellenmiş kandan hücreler ayrıldığında elde edilen sıvıdır ve fibrinojen içerir. Serum ise pıhtılaşma gerçekleştikten sonra elde edilir; fibrinojen pıhtının yapısına katılmıştır ve pıhtılaşmayla ilişkili bazı bileşenlerde de değişiklik oluşmuştur. Bu yüzden serum ile plazma, laboratuvarda her test için birbirinin yerine kullanılamaz. Pıhtılaşma testlerinde genellikle uygun bir pıhtılaşma önleyiciyle alınmış plazma tercih edilir.

Serum fizyolojik, kan plazması ya da kan serumu değildir; kan hücreleri ve antikorlar içermez. İmmün serum ifadesi ise belirli bir etkene veya toksine karşı antikor içeren, korunma ya da tedavi amacıyla kullanılan ürünlerle ilişkilidir. Bu kullanımda amaç sıvı eksikliğini gidermekten çok, hazır antikorların etkisinden yararlanmaktır. Aşıdan da farklıdır: aşı kişinin bağışıklık yanıtını oluşturmasını hedeflerken, hazır antikor içeren ürün doğrudan antikor sağlar.

Serum hakkında hangi sorular sorulabilir?

Tahlil sonucunu değerlendirirken “Serumda ölçülen bu değer, belirtilerim ve diğer sonuçlarımla birlikte ne ifade ediyor?” sorusu, yalnızca referans aralığına bakmaktan daha yararlıdır. Damar yoluyla sıvı verilmesi planlandığında “Verilecek sıvının içeriği nedir ve hangi ihtiyacımı karşılamak için veriliyor?” diye sorabilirsiniz. Sonuçta hemoliz veya örnek uygunsuzluğu belirtilmişse “Bu durum ölçümü etkilemiş olabilir mi, kan örneğini yenilemek gerekir mi?” sorusu, tekrar testin gerekçesini açıklığa kavuşturur.

İlişkili terimler: Plasma, Fibrinogen, Hemolysis