Sphincter

Sphincter nedir, ne demek? Tıpta kullanımı

Yutarken, idrar yaparken ve dışkıyı tutarken bazı geçitlerin zamanında açılıp kapanması gerekir; tıpta sphincter, bu geçişi düzenleyen kas yapıları için kullanılan addır. Türkçe tıp dilinde sfinkter olarak yazılır; günlük dilde büzücü kas ya da kapak görevi gören kas diye anlatılabilir. Çoğunlukla bir açıklığı çevreleyen kas lifleri, kasıldığında geçidi daraltır, gevşediğinde içeriğin ilerlemesine izin verir. Buradaki kapak benzetmesi, kalpteki kapaklar gibi ayrı bir yaprakçık bulunduğu anlamına gelmez.

Kelimenin kökeni Eski Yunancada sıkmak, daraltmak anlamıyla ilişkili bir sözcüktür; Latince üzerinden tıp diline yerleşmiştir. İngilizcedeki söylenişi kabaca sfinktır, Türkçedeki söylenişi ise sfinkter şeklindedir. Sfinkter sözcüğünü duyduğunuzda önce hangi organın kastedildiğine bakmak gerekir, çünkü aynı ad sindirim kanalında ve idrar yollarında farklı görevleri olan yapılar için kullanılır. Günlük konuşmada bunu, "Bağırsak çıkışındaki kasın dışkıyı tutmaya yardım ettiğini öğrendim" diye ifade edebilirsiniz.

Sphincter hangi terimlerle kullanılır?

Gastroenteroloji, genel cerrahi ve ürolojide sfinkter sözcüğüyle sık karşılaşılır. Alt özofagus sfinkteri, yemek borusunun mideye açıldığı yerde geri kaçışı sınırlayan kasılma bölgesidir. Pilor sfinkteri, midenin çıkışında bulunur ve mide içeriğinin ince bağırsağa geçişini düzenler. Oddi sfinkteri ise safra ve pankreas salgılarının ince bağırsağa döküldüğü bölgedeki akışı kontrol eder. Bu adların her biri, aynı çalışma ilkesinin farklı bir yerdeki karşılığını anlatır.

Anal sfinkter ifadesi makat çevresindeki kasları, üretral sfinkter ise idrarın dışarı çıkışını denetleyen kas yapılarını belirtir. Bunlar muayene notlarında, ameliyat raporlarında ve kas işlevini değerlendiren incelemelerde geçebilir. Bir rapordaki "Anal sfinkter tonusu azalmıştır" cümlesi, muayenede makat çevresindeki kasların istirahat gerginliğinin beklenenden düşük bulunduğunu söyler. Manometri adı verilen basınç ölçümünde sfinkterin sıkma gücü ve gerektiğinde gevşeyebilmesi araştırılır. "Sfinkter korunmuştur" ifadesi ise ameliyatta ilgili kas yapısının korunmasını anlatabilir; işlevin bütünüyle normal olduğunu kendi başına kanıtlamaz.

Sphincter nasıl çalışır?

Sfinkterler, kas dokusu ile sinir sisteminin birlikte çalışması sayesinde doğru zamanda açılıp kapanır. Düz kastan oluşan bölümler büyük ölçüde otomatik çalışırken, çizgili kastan oluşan bazı bölümler istemli olarak sıkılabilir. Makatın iç sfinkteri otomatik denetime, dış sfinkteri ise istemli denetime katkı sağlar. Dışkıyı erteleyebilmek yalnızca bu kaslara bağlı değildir; rektumun depolama kapasitesi, bölgenin duyusu ve pelvik taban kaslarının uyumu da önemlidir.

Her sfinkter belirgin bir kas halkası gibi görünmez; alt özofagus sfinkteri daha çok basıncı yüksek bir geçiş bölgesi olarak iş görür. Bu bölgedeki kapanma yetersiz olduğunda mide içeriğinin yemek borusuna kaçması kolaylaşabilir. Başka bir bölgede ise sfinkterin gerektiğinde gevşeyememesi, içeriğin ilerlemesini zorlaştırabilir. Hekimin "Kasınız sıkabiliyor, ancak boşaltım sırasında yeterince gevşemiyor" demesi, sorunun yalnızca güç kaybı olmadığını gösterir. Sizin açısından belirleyici olan, kasın ne kadar kuvvetli olduğuyla birlikte hareketinin doğru zamanda gerçekleşmesidir.

Sphincter hangi kavramlarla karıştırılır?

Sfinkter ile kapak aynı yapı değildir: sfinkter kasılarak geçişi daraltır, kapak ise yapısına göre akımın yönünü veya geçişini düzenler. Sfinkter ile pelvik taban da birbirinin yerine kullanılmaz. Pelvik taban, leğen kemiğinin alt bölümünde organları destekleyen daha geniş bir kas ve bağ dokusu bütünüdür; bazı sfinkterler bu sistemle birlikte çalışır. Bu nedenle pelvik taban değerlendirmesi, yalnızca makatın ya da idrar kanalının kapanma gücünü ölçmekten daha kapsamlıdır.

Sfinkter tonusu ile sfinkter spazmı da farklıdır. Tonus, kasın istirahatte sürdürdüğü gerginliği; spazm ise istemsiz, uygunsuz ya da uzamış kasılmayı anlatır. Kasın zayıflığı, kas liflerinde hasar veya sinir denetiminde bozulmayla ilişkili olabilir; spazmda ise gevşemenin aksaması ön planda olabilir. Sfinkter sözcüğü tek başına hastalık anlamına gelmez. Ayrıca sfinkterotomi, sfinkterin bir bölümünün cerrahi olarak kesilmesi; sfinkteroplasti ise hasarlı sfinkterin onarılmasıdır. Bu işlemlerin adları benzer görünse de amaçları ve uygulandıkları durumlar farklıdır.

Sphincter hakkında doktora ne sorulur?

Raporda yalnızca sfinkter yazıyorsa görüşmede "Hangi sfinkterden söz ediliyor ve onun görevi nedir?" sorusu, bulgunun yerini netleştirir. Kaçırma, boşaltım güçlüğü veya reflü yakınmanız varsa "Sorun kasın zayıflığı mı, gevşeyememesi mi, yoksa sinirlerle uyumu mu?" sorusu, yakınmanızla muayene bulgusunun bağlantısını açıklığa kavuşturur. Bir işlem önerildiğinde "Bu tedavi sfinkterin çalışmasını nasıl değiştirecek ve beklenen yararla olası işlev kaybı nasıl dengeleniyor?" diye sorabilirsiniz. Tedavi seçimi, ilgili organın işlevine, yakınmalarınıza ve muayene ya da basınç ölçümü sonuçlarına göre değişir; aynı sfinkter adı herkeste aynı tedaviyi gerektirmez.

İlişkili terimler: Sphincterotomy