Unilateral

Unilateral nedir, ne demek? Tıpta kullanımı

Sağ ve sol arasındaki ayrım, bir şikâyetin yerini anlatırken önemli olabilir; tıpta unilateral, bir bulgunun, hastalığın veya uygulamanın yalnızca bir tarafta olduğunu belirtir. Günlük dilde karşılığı tek taraflıdır. Buradaki taraf, çoğunlukla vücudun sağı ya da solu, bazen de kulak veya böbrek gibi çift bulunan organlardan biridir. Kelime, Latince bir anlamındaki unus ve yan anlamındaki latus köklerinden türemiştir; Türkçede kabaca unil ateral değil, kesintisiz biçimde unilateral diye okunur.

Günlük konuşmada “Ağrı yalnızca sol tarafımda” dediğinizde, yakınmanızın unilateral olduğunu tarif etmiş olursunuz. Ancak bu kelime ağrının şiddetini, nedenini veya ne kadar süreceğini anlatmaz. Sağ mı sol mu olduğunu da belirtmediği için tıbbi kayıtta genellikle taraf bilgisiyle birlikte kullanılır. Aynı yakınmanın zaman içinde diğer tarafta da ortaya çıkması, bu yerleşim tanımının değişmesine yol açabilir.

Unilateral hangi tıbbi ifadelerde kullanılır?

Unilateral sözcüğünü radyoloji, nöroloji, kulak burun boğaz, göz hastalıkları ve cerrahi gibi farklı alanlarda görebilirsiniz. Görüntüleme raporlarında bir değişikliğin dağılımını, muayene notlarında bir bulgunun yerini, ameliyat kayıtlarında ise işlemin hangi tarafa uygulandığını anlatır. Dolayısıyla kelimenin yanındaki isim, neyin tek taraflı olduğunu anlamak için gereklidir.

Unilateral işitme kaybı, işitmenin yalnızca bir kulakta azaldığını ifade eder; kaybın derecesi ve kaynağı ayrıca değerlendirilir. Unilateral böbrek agenezisi, böbreklerden birinin doğuştan gelişmemiş olmasıdır; bu ifade böbreğin sonradan çalışmaz hale gelmesiyle aynı değildir. Unilateral akciğer tutulumu ise değerlendirilen değişikliğin akciğerlerin yalnızca bir tarafında görüldüğünü anlatır. Tutulumun enfeksiyonla mı, başka bir süreçle mi ilişkili olduğunu raporun diğer bulguları belirler.

Bir raporda “Sol akciğerde unilateral tutulum izlenmiştir” cümlesi yer alabilir; burada sol, değişikliğin tarafını, unilateral ise dağılımını belirtir. Unilateral göz kapağı düşüklüğü ifadesi de yalnızca bir göz kapağının düşük olduğunu söyler. Cerrahide unilateral işlem denildiğinde bir tarafta müdahale yapıldığı anlaşılır; karşı tarafta hastalık bulunup bulunmadığı bu ifadeden çıkarılamaz.

Unilateral bulguda vücutta ne olur?

Unilateral bir bulgunun ortak bir oluşma mekanizması yoktur; neden, hangi dokunun etkilendiğine bağlıdır. Bir kulaktaki işitme azalması dış kulak yolundaki bir engelden, orta kulaktaki bir sorundan veya iç kulakla ilişkili bir bozukluktan kaynaklanabilir. Yalnızca bir bacakta şişlik olması ise o taraftaki toplardamarların, lenf dolaşımının ya da dokuların değerlendirilmesini gerektirebilir. Aynı yerleşim sözcüğü, birbirinden farklı hastalık süreçlerini tarif edebilir.

Doktorunuz “Şişlik unilateral olduğu için özellikle sağ bacaktaki dolaşımı değerlendireceğiz” diyebilir. Bu cümlede taraf bilgisi, muayenenin ve olası tetkiklerin yönünü belirlemektedir. Unilateral ifadesi tek başına hastalık anlamına gelmez; örneğin planlanan bir ameliyatın kapsamını da anlatabilir. Hastalık söz konusu olduğunda ise yakınmanın başlangıcı, eşlik eden belirtiler ve muayene bulguları birlikte değerlendirilir.

Sizin açınızdan önemli olan, etkilenmenin yeri kadar o organın işlevinin ne ölçüde değiştiğidir. Bir kulaktaki işitme kaybı, sesin hangi yönden geldiğini ayırt etmeyi ve kalabalıkta konuşmaları anlamayı zorlaştırabilir. Ani başlayan tek taraflı kol veya bacak güçsüzlüğü, özellikle konuşma bozukluğu ya da yüzde kaymayla birlikteyse acil değerlendirme gerektirir. Uzun süredir değişmeden duran bir bulguyla aniden gelişen bir bulgunun değerlendirme önceliği aynı değildir.

Unilateral ve benzer terimlerin farkı

Unilateral ile en sık karşılaştırılan kelime bilateral, yani çift taraflıdır. Unilateral işitme kaybında bir kulak, bilateral işitme kaybında her iki kulak etkilenir. Bilateral olması, etkilenmenin sağda ve solda aynı derecede olduğunu göstermez. Simetrik sözcüğü ise tarafların birbirine benzer dağılım veya görünüm göstermesini anlatır; çift taraflı bir bulgu simetrik olmayabilir.

İpsilateral, başka bir yapı veya bulguyla aynı tarafta olmayı; kontralateral, onun karşı tarafında olmayı ifade eder. Bu terimler taraflar arasında ilişki kurar, unilateral ise bulgunun yalnızca bir tarafta bulunduğunu söyler. Fokal sözcüğü de unilateral ile eş anlamlı değildir: fokal sınırlı bir odağı tarif ederken unilateral sağ-sol dağılımını tarif eder. Vücudun bir tarafında bulunan bulgu, o tarafta geniş bir alanı etkileyebilir.

Unilateral için hangi sorular sorulabilir?

Raporda unilateral yazıyorsa görüşmeye bulgunun yerini ve niteliğini netleştirerek başlayabilirsiniz: “Unilateral olarak tarif edilen bulgu hangi organı ve hangi tarafı etkiliyor?” Neden henüz belirlenmemişse “Bu bulgunun nedenini anlamak için hangi değerlendirme gerekiyor?” sorusu, muayene ve tetkiklerin amacını öğrenmenizi sağlar. Takip planı konuşulurken “Diğer tarafın işlevi normal mi ve bu bulgu için nasıl bir takip gerekiyor?” diye sorabilirsiniz. Önceki tetkiklerinizi ve yakınmanın ne zaman başladığını paylaşmanız, bulgunun yeni mi yoksa uzun süredir mevcut mu olduğunun değerlendirilmesini kolaylaştırır.

İlişkili terimler: Bilateral, Contralateral, Lateral, Asymmetry