Collapse

Collapse nedir, ne demek? Tıpta kullanımı

Bir insanın aniden yere yığılması ile akciğerin bir bölümünün havasını kaybedip büzüşmesi, aynı İngilizce kelimeyle anlatılabilir: tıpta collapse, kullanıldığı yere göre ani çöküşü veya bir yapının çökmesini ifade eder. Türkçe tıp dilinde karşılığı genellikle kolapstır. İnsan için kullanıldığında ayakta durmayı ya da normal işlevleri sürdürmeyi engelleyen ani bir durum anlatılır; bir organ için kullanıldığında ise o organın yapısında veya hacminde çökme kastedilir.

Kelime İngilizcedir ve kabaca kılaps diye okunur; kökeni Latincede çökmeyi anlatan sözcüklere uzanır. İngilizcede hem isim hem fiil olarak kullanılabilir. Günlük konuşmadaki “Bir anda dizlerimin bağı çözüldü, yere yığıldım” cümlesi, kişideki ani çöküşü gözünüzde canlandırabilir. Ancak bu anlatımdan kişinin bayıldığı, tansiyonunun düştüğü veya kalbinin durduğu sonucu doğrudan çıkarılamaz; bunları ayırmak için olayın nasıl geliştiği bilinmelidir.

Collapse hangi ifadelerde kullanılır?

Acil tıpta ve kardiyolojide kardiyovasküler kolaps, kalp ve dolaşım sisteminin dokulara yeterli kan ulaştırmakta ciddi biçimde yetersiz kalmasını anlatır. Dolaşım kolapsı ifadesi de benzer bağlamda kullanılır. Doktorun “Dolaşımda ciddi bir çöküş var, nedenini hızla araştırıyoruz” demesi, yalnızca halsizlikten değil, organların kanlanmasını etkileyebilecek bir durumdan söz edildiğini gösterir. Ambulans kayıtlarında veya acil başvuru notlarında collapse sözcüğü bazen nedeni henüz belirlenmemiş ani yere yığılmayı tarif eder.

Göğüs hastalıkları ve radyoloji alanında akciğer kolapsı, akciğerin tamamının veya bir bölümünün normal havalanmasını kaybetmesini anlatır. “Sağ akciğerin alt bölümünde kısmi kolaps izlenmektedir” şeklindeki bir rapor cümlesinde konu kişinin bayılması değil, görüntülemede görülen akciğer değişikliğidir. Ortopedi ve omurga görüntülemelerinde vertebra kolapsı ise bir omurun gövdesinin çökerek yüksekliğini kaybetmesidir. Böylece aynı kelime, yanındaki organ adı sayesinde birbirinden çok farklı bulguları tarif eder.

Kolaps sırasında vücutta ne olur?

Dolaşımın çökmesinde sorun, kanın organlara ihtiyaçlarını karşılayacak biçimde ulaşamamasıdır. Ağır sıvı kaybı veya kanama dolaşımdaki kan miktarını azaltabilir; ciddi enfeksiyon ya da ağır alerjik reaksiyon damarların genişlemesine ve kanın dağılımının bozulmasına yol açabilir. Kalbin pompalama gücünün azalması veya bazı ritim bozuklukları da benzer bir sonuca neden olabilir. Beyne giden kanın azalması bilinç kaybına yol açabilir, fakat her yere yığılma olayı aynı mekanizmayla gelişmez.

Akciğerdeki çökmede ise hava keseciklerinin açık kalamaması ve ilgili bölgenin yeterince havalanamaması söz konusudur. Bir hava yolunun tıkanması bu tabloya neden olabilir; akciğerin çevresinde hava birikmesi de akciğeri dışarıdan sıkıştırarak çökertebilir. Etkilenen alanın büyüklüğü ve altta yatan neden, nefes darlığının derecesini ve tedaviyi belirler. Omur çökmesinde kemik yapının dayanıklılığı bozulur; kemik erimesi veya travma buna zemin hazırlayabilir ve ağrıya, duruş değişikliğine ya da bazen sinirlerin etkilenmesine neden olabilir.

Sizin açınızdan önemli olan, kelimenin hangi yapıyı anlattığı ve işlev kaybının ne kadar belirgin olduğudur. Küçük bir akciğer alanındaki havalanma kaybı ile ağır dolaşım çöküşü aynı aciliyeti taşımaz. Ani yere yığılmaya yanıtsızlık veya normal olmayan solunum eşlik ediyorsa acil yardım gerekir; görüntüleme raporundaki bir kolaps bulgusunda ise belirtiler, muayene ve görüntüler birlikte değerlendirilir.

Collapse ile hangi terimler karıştırılır?

Senkop, beynin geçici olarak yeterince kanlanamaması nedeniyle gelişen, kısa süreli bilinç kaybı ve kendiliğinden toparlanma ile tanımlanan bayılmadır. Collapse daha geniş bir betimlemedir; kişi bilincini kaybetmeden de yere yığılabilir. Şok, dolaşımın dokuların ihtiyaçlarını karşılayamadığı ciddi bir klinik tablodur; dolaşım kolapsıyla yakın ilişkili olsa da her collapse kaydı şok tanısı değildir. Kardiyak arrest ise kalbin etkili kan pompalamasının durmasıdır ve ani yığılmanın yaşamı tehdit eden nedenlerinden biridir.

Atelektazi, akciğer dokusunun havalanmasını kaybederek hacminin azalmasıdır ve akciğer kolapsı ifadesiyle örtüşebilir. Pnömotoraks ise akciğer ile göğüs duvarı arasındaki boşlukta hava bulunmasıdır; bu hava akciğerin çökmesine yol açabilir. Dolayısıyla pnömotoraks neden veya eşlik eden durum, kolaps ise ortaya çıkan yapısal değişiklik olabilir. Omurgadaki kompresyon kırığı da omur gövdesinin çökmesine yol açabilen bir kırık türüdür.

Collapse için hangi sorular işe yarar?

Görüşmede “Buradaki kolaps, dolaşımı mı, akciğeri mi, yoksa bir kemiği mi anlatıyor?” sorusu kelimenin hangi anlamda kullanıldığını netleştirir. “Bu çöküşün olası nedeni nedir ve bunu ayırmak için hangi değerlendirme gerekiyor?” sorusu, ani yığılmada olayın öyküsünü, akciğer bulgusunda hava yollarını, omur çökmesinde kemik sağlığını gündeme getirir. “Bu bulgu günlük yaşamımı ve tedavi planımı nasıl etkiliyor?” sorusu ise hareket, solunum, takip veya müdahale ihtiyacının sizin durumunuza göre açıklanmasını sağlar.

İlişkili terimler: Syncope, Shock, Atelectasis, Pneumothorax, Cardiac Arrest, Compression Fracture