Racemic

Racemic nedir, ne demek? Tıpta kullanımı

Bir molekülün içeriği aynı kalırken uzaydaki yerleşimi değişebilir; tıpta racemic sözcüğü, birbirinin ayna görüntüsü olan moleküllerin eşit miktarda bulunduğu karışımları anlatır. İngilizce terimin Türkçe tıp dilindeki karşılığı rasemiktir. Günlük dille, sağ ve sol el gibi birbirine benzeyen ama üst üste tam oturmayan molekül biçimlerinin dengeli karışımından söz edilir. Buradaki sağ ve sol benzetmesi, molekülün vücudun hangi tarafında bulunduğunu değil, uzaydaki düzenini anlatır.

İngilizcede kabaca rey-si-mik diye okunur; Türkçede rasemik olarak söylenir. Sözcüğün kökü, Latincede üzüm salkımı anlamındaki racemus kelimesine uzanır; adlandırmanın geçmişi tartarik asit çalışmalarına dayanır. Günlük konuşmada “İlacın içindeki maddenin ayna görüntüsü olan biçimleri birlikte bulunuyormuş” denmesi, kavramın temelini karşılar. Ancak bu biçimlerin eşit miktarda olması, rasemik sözcüğünün özellikle belirttiği koşuldur.

Rasemik hangi ifadelerde kullanılır?

Bu terim en çok biyokimya, farmakoloji ve ilaç kimyasında kullanılır. İlaçların bilimsel bilgilerinde, araştırma sonuçlarında ve kimyasal analiz belgelerinde görülebilir; rutin kan sayımında beklenen bir ifade değildir. Rasemik karışım, ayna görüntüsü moleküllerin eşit miktardaki birlikteliğini; rasemik ilaç ise etkin maddenin bu karışım halinde sunulduğunu belirtir. Bir analiz belgesindeki “Örnek, rasemik karışım olarak değerlendirilmiştir” cümlesi, maddenin moleküler bileşimini tarif eder; kişinin hastalığının ağırlığını bildirmez.

Rasemik ketamin, ketaminin ayna görüntüsü olan biçimlerini birlikte içerir; esketamin ise bu biçimlerden biridir. Rasemik salbutamol, solunum yollarını genişleten ilacın farklı moleküler biçimlerini birlikte taşıyan halidir. Rasemik epinefrin ifadesi de özellikle bazı üst hava yolu daralmalarında kullanılan solutulan ilaçlarla ilgili kaynaklarda geçebilir. Doktorun “Buradaki rasemik ifadesi, etkin maddenin hangi moleküler biçimlerden oluştuğunu anlatıyor” demesi, bunun bir hastalık adı değil, ilaç özelliği olduğunu açıklar.

Rasemik karışım vücutta nasıl davranır?

Birbirinin ayna görüntüsü olup üst üste çakışmayan moleküllere enantiyomer denir. Bunlar uygun ölçüm koşullarında polarize ışığın titreşim düzlemini eşit büyüklükte, zıt yönlerde döndürür. Rasemik karışımda bu etkiler birbirini dengeler ve ölçülen net optik dönme sıfır olur. Buradaki optik sözcüğü görme yetisini veya göz sağlığını değil, maddenin ışıkla etkileşimini anlatır. Ayrıca optik dönmenin görülmemesi, her durumda karışımın rasemik olduğunu kanıtlamaz; bazı moleküller zaten böyle bir döndürme özelliği taşımaz.

Vücudumuzdaki reseptörler ve enzimler de belirli uzaysal yapılara sahiptir. Bu nedenle ayna görüntüsü moleküller aynı hedefe farklı güçte bağlanabilir, farklı hızlarda parçalanabilir veya farklı istenmeyen etkiler gösterebilir. Elin eldivene uyması gibi, molekülün şekli de biyolojik hedefe uyumunu etkiler. Yine de her ilaçta biçimlerden birinin yararlı, diğerinin zararlı olduğu söylenemez. Sizin açınızdan önemli olan, kullanılan ilacın hangi biçimi içerdiği ve bunun etkinlik, doz seçimi veya yan etkiler bakımından anlamlı bir fark yaratıp yaratmadığıdır.

Rasemik ile hangi terimler karıştırılır?

Rasemik ile enantiyomer aynı şeyi söylemez: enantiyomer moleküler biçimler arasındaki ilişkiyi, rasemik ise karışımın bileşimini belirtir. Kiral sözcüğü de eş anlamlı değildir; bir yapının ayna görüntüsüyle üst üste çakışmama özelliğini anlatır. Enantiyomerik olarak saf bir madde, ayna görüntüsü biçimlerden yalnızca birini içerir; rasemik karışımda ise bu biçimler eşit miktardadır. Dolayısıyla rasemik ifadesi, maddenin kirli veya üretim hatalı olduğunu göstermez.

Molekül adlarındaki R ve S işaretleri uzaysal düzeni tanımlar; ışığın sağa ya da sola çevrilmesini doğrudan söylemez. Işığı sağa çeviren biçimin mutlaka R, sola çevirenin mutlaka S olduğu düşüncesi yanlıştır. Rasemizasyon ise bir karışımın adı değil, başlangıçta bir biçimin baskın olduğu maddenin rasemik bileşime dönüşmesi sürecidir. Ayrıca rasemik ürünle tek enantiyomer içeren ürün arasında yalnızca isimden hareketle üstünlük sıralaması yapılamaz; karşılaştırma ilgili ilacın klinik verilerine dayanır.

Rasemik için doktora ne sorabilirsiniz?

Terim ilaç bilgisinde geçiyorsa “Kullandığım ürün rasemik karışım mı, yoksa tek enantiyomer mi içeriyor?” sorusu ürünün yapısını netleştirir. Başka bir ilaçla karşılaştırma yapılıyorsa “Bu farkın benim tedavimde beklenen yarar veya yan etkiler açısından önemi var mı?” diye sorabilirsiniz. Bir analiz belgesinde yazıyorsa “Bu ifade yalnızca maddenin bileşimini mi tanımlıyor, yoksa tedavi kararını etkileyen bir bulgu mu?” sorusu, laboratuvar bilgisinin sizin bakımınızdaki yerini açıklığa kavuşturur.

İlişkili terimler: Stereoisomer, Racemization