Vertical

Vertical nedir, ne demek? Tıpta kullanımı

Bir çizginin yönünü tarif ederken kullandığımız dikey sözcüğü, tıpta vertical ifadesinin en yaygın karşılığıdır. Burada genellikle yukarıdan aşağıya uzanan bir doğrultu anlatılır; kelime bir hastalığın adından çok, bulgunun yönünü veya yerleşimini belirtir. İngilizce vertical kabaca “vörtikıl” diye okunur; Türkçe tıbbi konuşmalarda ise çoğunlukla vertikal biçimini duyarsınız. Sözcüğün kökeni Latince verticalis sözcüğüne dayanır ve kafa tepesi anlamındaki vertex ile bağlantılıdır.

Bazı anatomi sözlüklerinde vertical için kafa tepesiyle ilgili anlamı da verilir. Ancak güncel bir göz muayenesinde, kırık tarifinde veya enfeksiyon değerlendirmesinde kelimeyi gördüğünüzde doğrudan başın tepesini düşünmek doğru olmaz. Hangi anlamın kastedildiğini yanındaki sözcük belirler. Vertical tek başına hastalık anlamına gelmez; yön bildiren bir sıfat olarak normal anatomiyi de hastalıkla ilişkili bir bulguyu da tanımlayabilir.

Vertical hangi ifadelerde kullanılır?

Göz hastalıklarında vertikal kayma, gözün diğer göze göre yukarıda veya aşağıda bulunmasını anlatır. Muayene notunda “Gözlerde dikey kayma saptandı.” cümlesiyle karşılaşabilirsiniz. Vertikal nistagmus ise gözlerin istemsiz, tekrarlayan hareketlerinin yukarı-aşağı doğrultuda olmasıdır. Kayma gözlerin hizalanmasıyla, nistagmus ise gözlerin hareketiyle ilgilidir; bu nedenle benzer yön sözcüğünü taşımaları aynı bulguyu anlattıkları anlamına gelmez.

Ortopedi ve radyolojide vertikal kırık, kırık hattının incelenen yapıda dikey doğrultuda uzandığını ifade eder. Kırığın hangi kemikte olduğu, yer değiştirme bulunup bulunmadığı ve ekleme uzanıp uzanmadığı ayrıca değerlendirilir. Günlük konuşmada “Doktor, kırık hattının dikey uzandığını söyledi.” denmesi, bu yön tarifinin sade karşılığıdır. Dikey sözcüğü burada kırığın hafif ya da ağır olduğunu değil, nasıl uzandığını anlatır.

Enfeksiyon hastalıkları, kadın hastalıkları ve doğum ile çocuk sağlığında vertikal geçiş farklı bir anlam taşır: enfeksiyonun anneden bebeğe aktarılmasıdır. Doktorun “Enfeksiyonun anneden bebeğe geçme olasılığını değerlendiriyoruz.” demesi buna örnektir. Bu kullanımda fiziksel bir çizginin yönü değil, kuşaklar arasındaki aktarım anlatılır. Dolayısıyla vertical kelimesinin bulunduğu raporun hangi uzmanlık alanına ait olduğu, yorumun başlangıç noktasıdır.

Vertikal bulgular vücutta ne anlatır?

Gözlerin birlikte çalışması, baktığınız nesnenin görüntülerinin beyinde uyumlu biçimde birleştirilmesini sağlar. Vertikal kayma olduğunda bu hizalanma bozulabilir ve kişi görüntüleri üst üste ayrılmış gibi görebilir. Her kayma çift görmeye yol açmaz; beynin uyum sağlaması, kaymanın süresi ve gözlerin görme durumu belirtileri etkiler. Vertikal nistagmusta ise sorun sabit bir hizalanma farkından ziyade istemsiz göz hareketidir; değerlendirmede göz hareketlerini yöneten sinir sistemi de dikkate alınır.

Vertikal geçişte enfeksiyon etkeni, etkene bağlı olarak gebelik sırasında, doğum esnasında veya emzirme yoluyla bebeğe ulaşabilir. Her enfeksiyon bu yolların tümüyle geçmez ve annede enfeksiyon bulunması bebeğin mutlaka enfekte olduğu anlamına gelmez. Etkenin türü, annenin tedavisi ve bebeğe yönelik koruyucu uygulamalar değerlendirmeyi değiştirir. Vertikal kırıkta ise sizin için önemli olan yalnızca yön değil, kemiğin taşıma gücünün etkilenmesi, ağrı, eklem ilişkisi ve kırığın sağlam biçimde yerinde durup durmadığıdır.

Vertical ile horizontal arasındaki fark

Horizontal yatay doğrultuyu, vertical ise dikey doğrultuyu belirtir. Gözlerde horizontal kayma sağa-sola hizalanma farkını, vertikal kayma yukarı-aşağı hizalanma farkını anlatır. Ancak bir görüntüleme raporundaki yön, yalnızca kâğıtta gördüğünüz çizginin duruşuna göre yorumlanmaz; vücudun anatomik konumu ve görüntünün çekildiği düzlem esas alınır. Bu yüzden ekrandaki görüntünün döndürülmesi, anatomik yön tarifini değiştirmez.

Longitudinal, bir yapının uzun ekseni boyunca uzanmayı ifade eder ve her durumda vertical ile eş anlamlı değildir. Bir kemiğin uzun ekseni, vücuttaki konumuna göre dikey olmayan bir doğrultuda da bulunabilir. Vertex ise yön değil, kafa tepesini adlandıran anatomik terimdir. Enfeksiyonlarda horizontal geçiş, anneden bebeğe aktarımın aksine kişiler arasında bulaşmayı anlatır; burada da kelimeler fiziksel hareketin yönünü değil, bulaşın ilişkisini tanımlar.

Vertical için doktora ne sorulabilir?

Görüşmeye rapordaki ifadenin tamamını götürmek, kelimenin hangi yapıyı veya süreci tanımladığını netleştirir. Vertikal kırık denmişse Kırığın yönü dışında tedaviyi belirleyen hangi özellikler var? sorusu, yer değiştirme ve eklem ilişkisinin açıklanmasını sağlar. Göz muayenesinde vertikal bir bulgu belirtilmişse Bu bulgu göz hizalanmasıyla mı, istemsiz göz hareketiyle mi ilgili? diye sorabilirsiniz. Gebelik takibinde vertikal geçiş konuşulmuşsa Bu enfeksiyonun bebeğe geçişini azaltmak için hangi takip veya koruyucu uygulama gerekiyor? sorusu, değerlendirmeyi somut bir bakım planına bağlar.

İlişkili terimler: Horizontal, Longitudinal, Vertex, Nystagmus