X-Ray

X-Ray nedir, ne demek? Tıpta kullanımı

Kemiklerin cildin altından nasıl görüntülenebildiğini merak ettiyseniz, yanıtın merkezinde röntgen ışınları vardır; tıpta x-ray sözcüğü bu ışınları veya onlarla elde edilen görüntüyü anlatır. Günlük Türkçede karşılığı çoğunlukla röntgendir. Sözcük İngilizceden gelir ve kabaca “eks rey” diye okunur. İngilizcedeki ışın anlamlı sözcüğün önündeki harf, keşfedildiği dönemde bu ışınların niteliğinin henüz bilinmemesini yansıtır.

Bir hastane belgesinde x-ray yazması, bağlama göre görüntüleme yöntemini, çekim isteğini veya çekimin sonucunda oluşan görüntüyü belirtebilir. Günlük konuşmadaki “Ayağım burkulunca röntgen çektirdim” cümlesinde kastedilen, ışının kendisi değil yapılan incelemedir. Eskiden görüntüler çoğunlukla film üzerinde değerlendirilirken günümüzde dijital ortamda saklanıp ekrandan incelenebilir; bu nedenle film sözcüğü kullanılması mutlaka basılı bir görüntü bulunduğu anlamına gelmez.

X-ray hangi incelemelerde kullanılır?

Radyoloji, ortopedi, göğüs hastalıkları ve diş hekimliği, röntgenle sık karşılaşılan alanlardır. Akciğer grafisi, el bileği grafisi ve diş röntgeni, vücudun farklı bölgelerine yönelik kullanımlardır. Grafi, bu bağlamda röntgenle görüntü elde edilmesini anlatır. Doktorun “Kırık olup olmadığını değerlendirmek için el bileği röntgeni isteyeceğim” demesi, muayenedeki şüpheyi görüntüyle araştırmak istediği anlamına gelir.

Cihaz açıklamalarındaki x-ray tüpü ışınların üretildiği parçayı, x-ray dedektörü ise vücuttan geçen ışınları algılayan bölümü belirtir. X-ray görüntüleme ifadesi daha geniştir; yalnızca klasik röntgen çekimini değil, bu ışınları kullanan başka yöntemleri de kapsayabilir. Raporlarda ise çoğunlukla incelemenin Türkçe adı yazılır. “Akciğer grafisinde belirgin bir odaksal yoğunluk artışı izlenmedi” cümlesi, akciğer görüntüsünde belirgin, sınırlı bir beyazlaşma alanı görülmediğini bildirir; bütün akciğer hastalıklarını dışlayan bir ifade değildir.

X-ray vücudu nasıl görüntüler?

Röntgen ışınları, gözle görülemeyen elektromanyetik ışınımdır ve vücuttaki dokulardan farklı oranlarda geçer. Kemik gibi yoğun yapılar ışınları daha fazla zayıflattığı için standart röntgen görüntüsünde açık renkte görünür. Akciğerlerdeki hava ise ışınları daha kolay geçirir ve koyu görünür. Dedektöre ulaşan ışınların dağılımı görüntüye dönüştürülür; böylece kırık hattı, akciğerdeki bazı değişiklikler veya dişlerdeki sorunlar değerlendirilebilir.

Standart röntgen, farklı derinliklerdeki yapıları aynı düzlemde üst üste gösterir. Bu yüzden küçük bir kırık, bazı yumuşak doku sorunları veya erken dönemdeki bir hastalık görüntüde seçilemeyebilir. Normal görünen röntgene rağmen yakınmaların sürmesi, muayenenin yeniden değerlendirilmesini veya başka bir görüntüleme yöntemini gerektirebilir. Çekim sırasında kısa süre hareketsiz durmanız istenir; ağrılı bir bölgeye uygun pozisyon verilmesi rahatsız edebilse de ışınların geçişi hissedilmez.

X-ray, tomografi ve MR arasındaki fark

Bilgisayarlı tomografi de röntgen ışınları kullanır, ancak farklı açılardan alınan verilerle vücudun kesit görüntülerini oluşturur. Bu nedenle klasik röntgenle aynı inceleme değildir ve çoğu durumda daha yüksek radyasyon maruziyeti oluşturur. Manyetik rezonans görüntüleme, yani MR, güçlü manyetik alan ve radyo dalgalarıyla çalışır; röntgen ışını kullanmaz. Ultrasonografi ise ses dalgalarıyla görüntü oluşturur ve özellikle bazı organların, yumuşak dokuların ve gebeliğin değerlendirilmesinde kullanılır.

Röntgen ile radyasyon da eş anlamlı değildir: radyasyon daha geniş bir kavramdır, röntgen ışınları bunun iyonlaştırıcı türleri arasındadır. İyonlaştırıcı ışınım hücrelerde değişiklik oluşturabildiğinden, çekimin beklenen yararı maruziyetle birlikte değerlendirilir. Çocuklarda ve gebelikte inceleme seçimi özellikle dikkatle yapılır. Gebelik olasılığı çekimden önce bildirilmelidir; yine de tıbben gerekli bir inceleme, yalnızca bu olasılık nedeniyle otomatik olarak iptal edilmez.

X-ray öncesinde neler sorulabilir?

İncelemenin amacı net değilse “Bu röntgende hangi soruya yanıt arıyoruz?” diye sormak, sonucun tedavinizi nasıl etkileyebileceğini anlamanızı sağlar. Yakın zamanda aynı bölgeden görüntüleme yapıldıysa eski görüntüleri paylaşarak “Önceki görüntülerim yeterli olur mu?” sorusunu yöneltebilirsiniz. Gebelik ihtimali veya çekim pozisyonunu zorlaştıran bir ağrı varsa bunu önceden belirterek “Benim durumumda çekim yöntemi ya da hazırlık değişecek mi?” diye sorabilirsiniz.

İlişkili terimler: Radiography, Radiology, Ionizing Radiation, Fluoroscopy