Jargon

Jargon nedir, ne demek? Tıpta kullanımı

Konuşmanın akıcı olması, söylenenlerin mutlaka anlaşılır olduğu anlamına gelmez; tıpta jargon, özellikle bazı dil bozukluklarında, kelimelerin anlamlı bir mesaj oluşturamayacak biçimde kullanıldığı konuşmayı anlatır. Kişi cümle kuruyor gibi görünebilir, ses tonu ve konuşma ritmi doğal kalabilir; ancak dinleyen kişi anlatılmak isteneni çıkaramaz. Buradaki sorun yalnızca alışılmadık kelimeler seçmek değil, kelimelerle anlam arasındaki bağın bozulmasıdır.

Jargon sözcüğü Fransızca kökenlidir ve Türkçede kabaca jar-gon diye okunur. Günlük dilde meslek gruplarının kendine özgü kelimeleri için de kullanılır. Örneğin hekimlerin aralarında kullandığı teknik dil, tıp jargonu olarak adlandırılabilir. Nörolojik değerlendirmede sözü edilen jargon ise uzmanlık dili değil, kişinin anlatmak istediğini anlaşılır söze dönüştürmesindeki bozulmadır.

Jargon hangi değerlendirmelerde kullanılır?

Bu terimle nöroloji muayenesinde, dil ve konuşma terapisi değerlendirmesinde veya afaziye ilişkin bir raporda karşılaşabilirsiniz. Afazi, beyindeki dil işlevlerinin etkilenmesiyle ortaya çıkan, konuşmayı, anlamayı, okumayı ya da yazmayı bozabilen edinilmiş bir dil bozukluğudur. Bir raporda geçen “Akıcı konuşmaya jargon eşlik ediyor.” cümlesi, kişinin rahatça konuşmasına rağmen ifadelerinin anlam bakımından izlenemediğini belirtir. Bu değerlendirme bir kan tahlilinden değil, kişinin dil becerilerinin incelenmesinden çıkarılır.

Jargon afazisi, anlaşılması güç ve anlam bütünlüğü bozulmuş konuşmanın belirgin olduğu afazi tablosunu anlatır. Neolojistik jargon, konuşmada dilde bulunmayan, yeni üretilmiş kelimelerin öne çıkmasıdır. Semantik jargon ise tanıdık kelimelerin, hedeflenen anlamı aktarmayacak biçimde seçilip bir araya gelmesini ifade eder. Bu kullanımlar, konuşmanın hangi yönden bozulduğunu tarif eder; hepsi aynı görünümü anlatmaz.

Jargon konuşmada nasıl ortaya çıkar?

Konuşurken beynimiz anlatmak istediğimiz düşünceye uygun kelimeleri seçer, kelimelerin seslerini düzenler ve çıkan mesajı denetler. Dil ağları zarar gördüğünde bu işlemler arasındaki uyum bozulabilir. Kişi söylemek istediği kelimenin yerine başka bir kelime koyabilir, kelimenin seslerini değiştirebilir veya gerçekte bulunmayan bir kelime üretebilir. Bu değişiklikler konuşmaya yoğun biçimde yayıldığında mesajın bütünü anlaşılamaz hale gelebilir.

Jargon, özellikle Wernicke afazisi gibi akıcı afazi tablolarında görülebilir; bazı kişilerde konuşulanları anlama ve kendi hatalarını fark etme de etkilenir. Yakınının “Çok konuşuyor ama ne anlatmak istediğini anlayamıyorum.” demesi bu durumu günlük dille tarif eder. Bu, kişinin bilerek anlamsız konuştuğu ya da söyleyecek düşüncesi olmadığı anlamına gelmez. İnme ve başka beyin hastalıkları dil ağlarını etkileyebildiğinden, önceden olmayan böyle bir konuşma değişikliğinin aniden başlaması acil değerlendirme gerektirir.

Jargon hangi terimlerle karıştırılır?

Parafazi, konuşmada hedeflenen sesin veya kelimenin yerine yanlışının gelmesidir; jargon ise bu tür hataların konuşmanın genelini anlaşılmazlaştırdığı bir görünüm olabilir. Neolojizm, dilde bulunmayan yeni bir kelime üretimidir ve neolojistik jargonun içinde yer alabilir. Her kelime hatasına jargon denmez; tek tük yanlış kelime kullanılması ile konuşmanın bütününde anlamın kaybolması farklı durumlardır.

Dizartride temel sorun konuşma kaslarının kontrolüdür; kişi doğru kelimeyi seçse de sesleri net çıkaramayabilir. Jargonda ise belirgin güçlük kelimelerin ve anlamın düzenlenmesindedir. Psikiyatride kullanılan düşünce dağınıklığı kavramı da benzer duyulan konuşmalara yol açabilir, fakat bunun değerlendirilmesi nörolojik dil bozukluğundan farklıdır. Hekim yalnızca konuşmanın tuhaf duyulmasına bakmaz; anlama, adlandırma, tekrar etme, okuma ve yazma becerilerini birlikte inceler.

Jargon için hangi sorular sorulabilir?

Görüşmeye, konuşmadaki değişikliğin ne zaman başladığını ve kişinin daha önce nasıl iletişim kurduğunu anlatarak katılabilirsiniz. “Burada jargon derken meslek dilini mi, dil işlevindeki bir bozukluğu mu kastediyorsunuz?” sorusu, terimin hangi anlamda kullanıldığını netleştirir. Dil bozukluğu saptandıysa “Anlama ve kendi hatalarını fark etme becerileri de etkilenmiş mi?” diye sorabilirsiniz. Günlük iletişimi planlamak için “Evde iletişimi kolaylaştırmak ve dil terapisi hedeflerini belirlemek için neler yapabiliriz?” sorusu yararlıdır. Yanıtlar, kısa cümlelerin, görsel desteğin veya seçenek sunmanın kişiye uygun olup olmadığını belirlemeye yardımcı olur.

İlişkili terimler: Aphasia, Paraphasia, Neologism, Dysarthria