Jaundice

Jaundice nedir, ne demek? Tıpta kullanımı

Gözlerin beyaz kısmının ve cildin sarıya dönmesi, tıpta jaundice adıyla anlatılan bulgunun en görünür yanıdır. Türkçede sarılık, tıp dilinde ise ikter denir. Bu renk değişikliği, kanda bilirubin adlı sarı renkli maddenin birikmesiyle oluşur. Sarılık tek başına bir hastalık adı değil, farklı nedenlerle ortaya çıkabilen bir bulgudur; asıl önemli olan bilirubinin neden yükseldiğini anlamaktır.

Jaundice İngilizce bir kelimedir; kökeni Fransızcada sarılığı anlatan jaunisse sözcüğüne dayanır ve kabaca condis diye okunur. İngilizce hazırlanmış bir sağlık belgesinde, taburculuk özetinde veya hastalık bilgilendirmesinde karşınıza çıkabilir. Günlük konuşmada “Gözlerinin akı sararmış, acaba sarılık mı olmuş?” denmesi aynı görünümü tarif eder, fakat yalnızca cilde bakarak nedenini belirlemek mümkün değildir.

Jaundice hangi ifadelerle kullanılır?

Jaundice; iç hastalıkları, gastroenteroloji, karaciğer hastalıkları ve çocuk sağlığı alanlarında kullanılır. Muayenede göz aklarına ve cilde bakılırken değerlendirilir; kan tahlilinde ise genellikle kelimenin kendisi değil, bilirubin ölçümleri görülür. Bir raporda “Sarılık nedeniyle yapılan incelemede safra yollarında genişleme saptandı.” ifadesi bulunabilir. Bu cümle, sarılığın kendisinden çok safra akışını etkileyebilecek bir nedenin araştırıldığını düşündürür.

Neonatal jaundice, yenidoğan sarılığı demektir ve bebeğin doğumdan sonraki döneminde görülen bilirubin yüksekliğini anlatır. Obstructive jaundice, tıkanma sarılığı karşılığıdır; safranın bağırsaklara akmasını engelleyen bir sorun üzerinde durulur. Hemolytic jaundice ise hemolitik sarılık anlamına gelir ve alyuvarların olağandan hızlı parçalanmasıyla ilişkili bilirubin artışını ifade eder. Bu ifadelerde jaundice aynı bulguyu anlatırken yanındaki kelime oluşma biçimini veya görüldüğü dönemi belirtir.

Doktorunuz “Sarılığın kaynağını anlamak için bilirubinin türlerine ve karaciğer testlerine birlikte bakacağız.” diyebilir. Total bilirubin toplam miktarı, direkt bilirubin ise karaciğerde işlenmiş biçimin kandaki düzeyini gösterir; indirekt bilirubin de işlenme öncesindeki biçimi anlatır. Hekim bu sonuçları karaciğer enzimleri, yakınmalarınız ve gerekirse ultrason bulgularıyla birlikte yorumlar. Aynı bilirubin yüksekliği, farklı kişilerde farklı araştırmalar gerektirebilir.

Jaundice vücutta nasıl oluşur?

Bilirubin, yaşlanan alyuvarların parçalanması sırasında oluşur ve kan yoluyla karaciğere taşınır. Karaciğer bu maddeyi işleyerek safraya geçirir; safra da bağırsaklara ulaşır. Alyuvarlar fazla parçalandığında, karaciğer bilirubini yeterince işleyemediğinde veya safra akışı engellendiğinde kandaki miktar artabilir. Bu yüzden sarılık yalnızca karaciğerin kendisindeki bir sorundan kaynaklanmaz; kan hücreleri ve safra yolları da değerlendirmeye katılır.

İşlenmiş bilirubinin kanda yükselmesi idrarı koyulaştırabilir; safranın bağırsağa yeterince ulaşmaması ise dışkının rengini açabilir. Kaşıntı özellikle safra akışının bozulduğu durumlarda eşlik edebilir, ancak her sarılıkta görülmez. Gözlerde yeni başlayan sararma tıbbi değerlendirme gerektirir; buna ateş ve belirgin karın ağrısı ya da bilinç bulanıklığı eklenirse acil değerlendirme gerekir. Yenidoğanda ise bebeğin yaşı, beslenmesi ve bilirubin düzeyi birlikte önem taşır; belirgin yükselmelerde ışık tedavisi gibi yaklaşımlar gerekebilir.

Jaundice hangi terimlerle karıştırılır?

İkter ile jaundice aynı bulgunun farklı dillerdeki adlarıdır; aralarında hastalığın ağırlığı bakımından bir fark yoktur. Hepatit ise karaciğer iltihabını anlatır ve sarılığın olası nedenlerinden biridir. Her hepatitte sarılık görülmediği gibi, her sarılığın nedeni de hepatit değildir. Bu ayrım, sararan bir kişinin mutlaka bulaşıcı bir hastalığı olduğu düşüncesinin de doğru olmadığını gösterir; bulaşma riski altta yatan nedene bağlıdır.

Karotenemi, özellikle karotenden zengin besinlerin fazla tüketilmesiyle cildin sarımsı veya turuncumsu görünmesidir. Sarılıktan farklı olarak göz akları genellikle beyaz kalır; avuç içleri ve ayak tabanlarındaki renk değişikliği daha belirgin olabilir. Hiperbilirubinemi ise kan tahlilinde bilirubinin yüksek bulunmasıdır. Bilirubin yükselmiş olsa bile renk değişikliği henüz gözle fark edilmeyebilir; bu nedenle tahlil bulgusu ile görünür sarılık tamamen aynı şey değildir.

Jaundice için hangi sorular işe yarar?

Görüşmeye idrar ve dışkı rengindeki değişiklikleri, kullandığınız ilaçları ve bitkisel ürünleri, ağrı veya ateş olup olmadığını not ederek gitmeniz nedenin araştırılmasını kolaylaştırır. Doktorunuza “Bilirubin yüksekliğim daha çok kan hücrelerinin yıkımıyla mı, karaciğerle mi, safra yollarıyla mı ilişkili görünüyor?” diye sorabilirsiniz. Tetkik planını anlamak için “Hangi bulgu nedeniyle ultrason veya ek kan tahlili istiyorsunuz?” sorusu işe yarar. Takibin nasıl yapılacağını netleştirmek için de “Renk değişikliği ve tahliller açısından neyi izlemeliyim, kontrolüm ne zaman olmalı?” diye sorabilirsiniz.

İlişkili terimler: Icterus, Bilirubin, Hyperbilirubinemia, Cholestasis, Hemolysis, Hepatitis