İçeriğe geç
Tıp Terimleri Sözlüğü

Rehberler

Raporda persistan, irreversibl, herediter ne demek?

Persistan devam eden, irreversibl geri dönüşsüz, herediter ise kalıtsal demektir. Bu kelimeler tek başına hastalığın ağırlığını ya da tedavisini belirlemez; anlamları raporda neyi nitelediklerine bağlıdır.

Tıp Terimleri Ekibi · · 6 dk okuma

İçindekiler
  1. Bu üç kelime raporda ne anlatır?
  2. Kelimelerin kökeni anlamlarını nasıl açıklar?
  3. Raporda geçen kelimeler cümle içinde nasıl okunur?
  4. Hangi kelimeler birbiriyle karıştırılır?
  5. Ne zaman doktora başvurmalı, neleri sormalı?
  6. Sık sorulan sorular

Bu üç kelime raporda ne anlatır?

Raporunuzda tanımadığınız bir kelime görünce önce onun bir hastalık adı mı, yoksa bir özelliği anlatan sıfat mı olduğuna bakın. Persistan, irreversibl ve herediter çoğunlukla ikinci gruptadır. Yani tek başlarına tanı koymaz; bir bulgunun devam ettiğini, bir değişikliğin geri dönüşsüz kabul edildiğini veya bir durumun kalıtsal olduğunu anlatırlar. Bu ayrım, raporu gereğinden ağır yorumlamanızı önler.

Persistan, devam eden veya kaybolmadan süren anlamındadır. Bir yakınmanın, ritim bozukluğunun ya da görüntüleme bulgusunun beklenen zamanda ortadan kalkmadığını anlatabilir. Ancak kelimenin işaret ettiği süre her hastalıkta aynı değildir. Persistan demek ömür boyu sürecek demek değildir. Ayrıca bu sıfat, bulgunun nedenini açıklamaz; nedenin anlaşılması için muayene, önceki sonuçlar ve gerektiğinde ek incelemeler birlikte değerlendirilir.

İrreversibl, geri dönüşsüz anlamına gelir. Hekim bu kelimeyi kullandığında genellikle tarif edilen doku değişikliğinin veya işlev kaybının önceki haline dönmesinin beklenmediğini belirtir. Buna karşılık ağrının azaltılması, kalan işlevin korunması veya günlük yaşamın kolaylaştırılması mümkün olabilir. İrreversibl demek tedavisiz demek değildir. Burada önemli soru, hangi değişikliğin geri dönüşsüz kabul edildiği ve tedavinin neyi hedeflediğidir.

Herediter, kalıtsal demektir; genetik özelliklerin ebeveynlerden çocuğa aktarılmasıyla ilişkili durumları anlatır. Kelime, ailedeki herkesin aynı hastalığı yaşayacağını veya belirtilerin aynı yaşta başlayacağını söylemez. Bazı kişilerde bulgular hafif kalabilir, bazılarında farklı organlar etkilenebilir. Herediter demek doğuştan belirti vermek değildir. Kalıtsal bir durum doğumda mevcut olsa bile fark edilmesi çocuklukta veya yetişkinlikte olabilir.

Kelimelerin kökeni anlamlarını nasıl açıklar?

Persistan, İngilizcede persistent biçiminde yazılır ve Latince persistere köküne uzanır. Bu kökün temelinde sürdürmek, devam etmek ve bulunduğu durumda kalmak anlamları vardır. Türkçe raporlarda persistan yazımı yaygındır. İngilizce bir kaynakta persistent görmeniz, farklı bir hastalıkla karşılaştığınız anlamına gelmez; aynı niteleyicinin başka dildeki biçimini görüyorsunuzdur. Bazı metinlerde bunun yerine süreğen ifadesi kullanılabilir.

İrreversibl, İngilizce irreversible sözcüğünün Türkçedeki kullanımıdır. Başındaki ir- olumsuzluk bildirir; reversible bölümü ise geri döndürülebilir anlamını taşır. Kelimenin bütünü bu nedenle geri döndürülemez olarak okunur. Ancak hangi şeyin geri dönmediği belirtilmeden anlam eksik kalır: Bir hücre hasarı, bir yapısal değişiklik veya organın belirli bir işlevi kastediliyor olabilir. Kelimeyi yanındaki isimle birlikte okumak gerekir.

Herediter, İngilizcede hereditary biçimindedir ve Latince mirasla ilgili sözcüklerden gelir. Günlük dildeki miras benzetmesi, aile içinde aktarılma fikrini anlamayı kolaylaştırır; fakat tıbbi kalıtımın farklı yolları vardır. Bir özelliğin aktarılması ile hastalık belirtilerinin ortaya çıkması aynı şey değildir. Bu nedenle yalnızca kelimenin kökeninden hareketle çocuklar veya kardeşler için kişisel risk hesabı yapılamaz.

Bu üç kelime farklı sorulara cevap verir. Persistan, bulgunun sürüp sürmediğiyle; irreversibl, tarif edilen değişikliğin geri dönüp dönemeyeceğiyle; herediter ise kökenin kalıtsal olup olmadığıyla ilgilidir. Aynı hastalık için birden fazlası kullanılabilir, çünkü birbirlerinin alternatifi değildirler. Raporu okurken önce sıfatı, sonra onun nitelediği bulguyu bulun; ardından cümlenin hangi incelemeye veya değerlendirmeye dayandığına bakın.

Raporda geçen kelimeler cümle içinde nasıl okunur?

Raporlarda karşılaşabileceğiniz cümle kalıplarından biri, “Önceki incelemeye göre persistan plevral efüzyon izlenmektedir” ifadesidir. Burada akciğer çevresindeki sıvının önceki değerlendirmeden bu yana sürdüğü anlatılır. Cümle, sıvının nedenini veya hangi tedavinin gerektiğini tek başına açıklamaz. “Önceki incelemeye göre” bölümü de önemlidir; çünkü persistan nitelemesi burada zaman içindeki karşılaştırmaya dayanır, yalnızca o günkü görüntüyü tarif etmez.

Diş hekimliği değerlendirmesinde “Bulgular semptomatik irreversibl pulpit ile uyumludur” cümlesi görülebilir. Bu ifade, dişin içindeki canlı dokunun iltihabının kendiliğinden toparlanmasının beklenmediği yönündeki değerlendirmeyi anlatır. Dişin korunup korunamayacağı ise ayrı bir sorudur. İrreversibl sözcüğünü doğrudan dişin kaybedileceği şeklinde okumak doğru olmaz; karar, muayene ve dişin genel durumuyla birlikte verilir. Buradaki “uyumludur” ifadesi de klinik değerlendirmeyle ilişki kurar.

Genetik değerlendirmede “Aile öyküsü herediter hastalık açısından anlamlıdır” cümlesi kullanılabilir. Bu, ailedeki bilgilerin kalıtsal bir olasılığı değerlendirmeye değer kıldığını anlatır; tek başına kişiye tanı konduğu anlamına gelmez. Özellikle “şüphe”, “açısından” ve “önerilir” gibi kelimeleri atlamayın. Bunlar raporun bir bulguyu saptadığını mı, bir olasılığı tartıştığını mı, yoksa ek inceleme istediğini mi ayırt etmenize yardım eder.

Bir başka ifade, “Herediter nedenler yönünden genetik danışmanlık önerilir” olabilir. Bu cümlede amaç yalnızca test istemek değildir; aile ağacını, belirtileri ve olası sonuçların aile açısından anlamını değerlendirmektir. Raporunuzdaki cümleyi hekime bütünüyle göstermeniz yararlıdır. Tek kelimelik internet aramaları, farklı organlara ve hastalıklara ait açıklamaları bir araya getirerek sizin durumunuzla ilgisiz sonuçlara götürebilir.

Raporda geçen kelimeler

  • persistent — “Persistan öksürük nedeniyle değerlendirme önerilir” cümlesinde öksürüğün devam ettiği anlatılır.
  • irreversible — “İrreversibl doku hasarı izlenmektedir” cümlesinde tarif edilen hasarın geri dönüşsüz kabul edildiği belirtilir.
  • hereditary — “Herediter nedenler araştırılmalıdır” cümlesinde kalıtsal nedenlerin değerlendirilmesi istendiği anlatılır.
  • reversible — “Reversibl değişiklikler saptanmıştır” cümlesinde değişikliklerin geri döndürülebilir nitelikte olduğu belirtilir.
  • chronic — “Kronik inflamasyon bulguları mevcuttur” cümlesinde uzun süreli iltihabi sürece ait bulgular anlatılır.
  • recurrent — “Rekürren enfeksiyon öyküsü mevcuttur” cümlesinde enfeksiyonların ayrı dönemlerde tekrar ettiği belirtilir.
  • congenital — “Konjenital anomali saptanmıştır” cümlesinde doğumdan beri mevcut olan bir yapı farklılığı anlatılır.
  • acquired — “Edinsel nedenler ön planda değerlendirilmiştir” cümlesinde yaşam sırasında gelişen nedenlerin daha olası bulunduğu anlatılır.

Hangi kelimeler birbiriyle karıştırılır?

Persistan ile kronik sık karıştırılır. İkisi de zamanla ilişkilidir; ancak persistan çoğunlukla bir bulgunun sürmesini, kronik ise durumun uzun süreli niteliğini vurgular. Bu kelimelerin hangi zaman aralığında kullanıldığı hastalığa göre değişir. Nükseden ise kaybolduktan sonra yeniden ortaya çıkan demektir. Sürekli devam eden bir yakınma ile arada düzelip tekrar başlayan yakınma bu nedenle aynı biçimde tarif edilmez.

İrreversibl ile ilerleyici de aynı değildir. İlerleyici, durumun zaman içinde arttığını veya işlevin giderek azaldığını anlatır. Geri dönüşsüz bir değişiklik uzun süre aynı düzeyde kalabilir; ilerleyen bir hastalıkta ise bazı belirtiler tedaviyle hafifleyebilir. Reversibl bunun karşıtı olarak geri döndürülebilir anlamındadır, fakat bu kelime de düzelmenin kendiliğinden veya her kişide aynı biçimde gerçekleşeceği vaadini taşımaz.

Herediter ile genetik yakın kavramlardır ama eş anlamlı değildir. Genetik, genler veya kromozomlarla ilişkili durumları kapsar; bazı genetik değişiklikler kişide ilk kez oluşabilir ve anne babadan aktarılmış olmayabilir. Konjenital ise doğumda mevcut demektir. Doğuştan olan her durum kalıtsal değildir; gebelikteki gelişimi etkileyen başka nedenler de bulunabilir. Bu ayrımlar, aile üyelerinin değerlendirilip değerlendirilmeyeceğine karar verirken önem kazanır.

Ailesel sözcüğü de doğrudan herediter yerine geçirilmemelidir. Bir durumun aynı ailede birden fazla kişide görülmesi, genetik yatkınlıkla ilişkili olabileceği gibi ortak yaşam koşullarıyla da ilişkili olabilir. Edinsel ise kişinin yaşamı sırasında gelişen durumları anlatır. Raporda bu sözcüklerden hangisinin seçildiği önemlidir; fakat aile öyküsü, muayene ve inceleme sonuçları olmadan tek sözcük üzerinden neden belirlenemez.

Ne zaman doktora başvurmalı, neleri sormalı?

Bu kelimelerden birini raporda görmek, tek başına acile gitme nedeni değildir. Raporu isteyen hekimle görüşerek hangi bulgunun kastedildiğini, önceki sonuçlarla fark olup olmadığını ve kontrol gerekip gerekmediğini öğrenin. Görüşmeye eski raporlarınızı, kullandığınız ilaçların listesini ve yakınmalarınızın ne zaman başladığına ilişkin notlarınızı götürün. Özellikle yeni bir belirti varsa bunu yalnızca rapordaki ifadeye bağlamadan anlatın.

Yeni başlayan veya belirginleşen yakınmalar, günlük işlerinizi etkileyen işlev kaybı ya da devam eden ağrı için değerlendirme isteyin. Herediter ifadesi geçiyorsa ailede benzer hastalıkların kimlerde bulunduğunu ve biliniyorsa hangi yaşta başladığını paylaşın. Akrabalarınızın kendi kendilerine test yaptırması yerine, kimlerin hangi nedenle değerlendirilmesinin uygun olduğunu sorun. Genetik danışmanlık, testin yararlarını ve sınırlılıklarını anlamanıza yardımcı olabilir.

Ani veya şiddetli göğüs ağrısı, belirgin nefes darlığı, yüzde kayma, konuşma bozulması, bir kol veya bacakta aniden güç kaybı varsa acil yardım isteyin. Bilinç kaybı, durmayan ciddi kanama ya da dil ve boğazda şişmeyle birlikte solunum güçlüğü de acildir. Bu belirtilerde raporun açıklanmasını beklemeyin; Türkiye'de 112'yi arayın. Aciliyeti belirleyen, bu üç sıfat değil yaşadığınız belirtilerdir.

Tedavi, kelimeye değil altta yatan duruma göre planlanır. Devam eden bir bulguda izlem, nedenin tedavisi veya girişim düşünülebilir; geri dönüşsüz değişiklikte kalan işlevi korumak, yakınmaları azaltmak ve rehabilitasyon öne çıkabilir. Kalıtsal durumlarda hastalığa yönelik bakımın yanında danışmanlık gerekebilir. Hekiminize “Burada ne devam ediyor, ne geri dönmüyor veya ne kalıtsal kabul ediliyor?” diye sorun; yanıt, raporu kişisel durumunuzla ilişkilendirir.

Sık sorulan sorular

Raporumda persistan yazıyor, bu hiç geçmeyecek mi?

Hayır, bu kelime bulgunun değerlendirme sırasında devam ettiğini anlatır; gelecekte hiç düzelmeyeceğini söylemez. Ne kadar süredir bulunduğu, nedeni ve önceki incelemelerle karşılaştırılması önemlidir. Kontrol planını raporu isteyen hekimle görüşün.

İrreversibl denmişse tedavi olmamın anlamı var mı?

Olabilir. Tarif edilen değişiklik geri dönmese de ağrı azaltılabilir, kalan işlev korunabilir veya günlük yaşam desteklenebilir. Tedavinin hedefini sormak, hangi yararın beklendiğini anlamanızı sağlar; seçenekler etkilenen organa ve hasarın niteliğine göre değişir.

Herediter yazıyorsa çocuğumda da olacak mı?

Bu kelime tek başına çocuğunuzun etkilenip etkilenmeyeceğini söylemez. Kalıtım biçimi, saptanan değişiklik ve aile öyküsü birlikte değerlendirilir. Bazı durumlarda genetik danışmanlık ve aile üyelerine yönelik değerlendirme önerilebilir.

Ailemde kimsede yok, yine de kalıtsal olabilir mi?

Olabilir. Aile üyelerinde belirtiler fark edilmemiş, hafif kalmış veya henüz başlamamış olabilir. Bunun yanında kişide ilk kez ortaya çıkan genetik değişiklikler de vardır; genetik ve kalıtsal ayrımını hekiminiz raporunuzun bağlamında açıklayabilir.

Bu kelimeleri görünce başka bir doktora da gitmeli miyim?

Önce raporu isteyen hekimden açıklama isteyebilirsiniz. Tanı, önemli bir girişim veya uzun vadeli izlem konusunda belirsizlik sürüyorsa ikinci görüş almak uygundur. Yeni acil belirtileriniz varsa ikinci görüş randevusunu beklemek yerine acil yardım alın.

Buradaki bilgiler genel bilgilendirme içindir; tanı ve tedavi kararını sizi muayene eden hekim verir. Acil bir durumda 112'yi arayın.

Bu yazıdaki terimler

Persistent, Irreversible, Hereditary, Reversible, Chronic, Recurrent, Congenital, Acquired

Benzer yazılar