Aci

Aci nedir, ne demek? Tıpta kullanımı

Bir kimyasal adın başındaki küçük bir ek, molekülün hangi biçiminden söz edildiğini değiştirebilir. Tıpta aci, daha çok biyokimya ve kimyasal adlandırma kaynaklarında karşılaşılan, asit özelliğiyle ilişkili bir ön ektir. Günlük dilde yaklaşık karşılığı, bir bileşiğin asit karakteri taşıyan biçimini işaret eden ad parçasıdır. Bağımsız bir organ, belirti veya hastalık adı değildir; ardından gelen kelimeyle birlikte değerlendirilir.

Kökü, Latincede ekşi anlamına gelen acidus sözcüğüyle ilişkilidir ve kimya terminolojisine yerleşmiştir. Latin harfleriyle aci yazılır; kabaca asi diye okunabilir, ancak söyleniş kullanılan dile göre değişebilir. Türkçedeki acı sözcüğüyle bağlantısı yoktur ve ağrıyı anlatmaz. Bu eki gördüğünüzde asıl önemli nokta, hangi bileşiğin adının önünde bulunduğudur; çünkü bütün asitlerin adında aci bulunmaz.

aci hangi terimlerle kullanılır?

aci, günlük hasta muayenesinden çok biyokimya, organik kimya ve bazı ilaç kimyası metinlerinde karşınıza çıkar. Özellikle aci-nitro biçimi, nitro grubu taşıyan belirli bileşiklerin asit özellikli yapısal biçimini belirtir. aci-nitrometan ve aci-nitroetan da bu kullanımın somut örnekleridir. Burada adın son kısmı hangi bileşikten söz edildiğini, başındaki ek ise onun hangi kimyasal biçiminin ele alındığını gösterir.

Bunlar rutin kan tahlillerinde beklenen sonuç başlıkları değildir. Bir araştırma raporunda örnek olarak şu cümle görülebilir: “Bileşiğin asit özellikli biçime dönüşümü incelendi.” Böyle bir ifade, hastanın kanının asitli bulunduğunu değil, araştırılan molekülün davranışının değerlendirildiğini anlatır. Laboratuvar belgesinde kimyasal madde adı içinde geçtiğinde de önce belgenin hasta sonucu mu, yöntem açıklaması mı olduğuna bakmak gerekir.

aci molekülde neyi değiştirir?

Nitro bileşiklerinin uygun yapıda olanlarında bir hidrojenin molekül içindeki konumu ve bazı bağların düzeni değişebilir. Böylece aynı atomları içeren, fakat atomların bağlanış ayrıntıları farklı olan başka bir biçim ortaya çıkar. Bu dönüşümün kimyadaki adı tautomerleşmedir. aci-nitro biçiminde hidrojen oksijene bağlıdır; yapı nitronik asit olarak da adlandırılır. Bu özellik, molekülün tepkimelerdeki davranışını etkileyebilir.

Bu tür biçimlerin hangi koşullarda oluştuğu; molekülün yapısına, bulunduğu ortama ve ortamın asitlik durumuna bağlıdır. Ancak kimyasal addaki aci ekinden kişinin mide asidi, kanın pH değeri veya böbrek işlevi hakkında sonuç çıkarılamaz. Hastanın gözüyle önemli ayrım, sözcüğün bir maddeyi mi yoksa vücudun ölçülmüş bir durumunu mu anlattığıdır. Doktorunuz bunu şöyle açıklayabilir: “Burada anlatılan, kanınızdaki asitlik değil, incelenen maddenin kimyasal biçimi.”

aci ile asidoz arasındaki fark

aci ile asidoz benzer köklere sahip olsa da aynı şeyi anlatmaz. Asidoz, vücudun asit-baz dengesini asit yönüne iten bir süreçtir; kan gazı ve ilgili tetkiklerle değerlendirilir. Asidemi ise kanın pH değerinin normal aralığın altında bulunmasını ifade eder. Dolayısıyla kimyasal bir adlandırma eki olan aci ile klinik değerlendirmede kullanılan bu kelimeler birbirinin yerine kullanılamaz.

Asidik sözcüğü de aci ile aynı görevde değildir: Bir çözeltinin veya maddenin asit özelliğini anlatan genel bir sıfattır. Asit-baz dengesi ise vücudun asitliği düzenleyen sistemlerini kapsar. Günlük konuşmada “Adında asitle ilgili bir ek var diye kanımın asitli olduğunu sandım” denebilir; bu yorum kimyasal ad ile hastanın durumunu birbirine karıştırır. Ayrıca mikroskopi ve patoloji metinlerindeki asidofilik, asit özellikli boyalarla boyanmaya yatkınlığı anlatır.

aci gördüğünüzde ne sorabilirsiniz?

aci bir belgenizde geçiyorsa sözcüğün tamamını ve bulunduğu cümleyi görüşmeye götürmek, yalnızca eki söylemekten daha yararlıdır. “Buradaki aci bir kimyasal maddenin adının parçası mı, benim sonucumu anlatan bir ifade mi?” sorusu belgenin anlamını netleştirir. Asitlik konusunda kaygınız varsa “Bu ifadeyle kan gazı veya asit-baz dengem arasında bir ilişki var mı?” diye sorabilirsiniz. Bir ilaç ya da araştırma metninde karşılaştıysanız “Bu kimyasal biçimin tedavim açısından bir önemi var mı?” sorusu, teknik bilginin sizin bakımınızla bağlantısını ortaya koyar.

İlişkili terimler: Acid, Tautomerism, Acidosis