Aphagia

Aphagia nedir, ne demek? Tıpta kullanımı

Lokmayı ağzınıza almakla onu güvenle mideye ulaştırmak aynı şey değildir. Tıpta aphagia, kişinin bu yutma işlemini gerçekleştiremediğini anlatan bir terimdir. Günlük konuşmada bunu, "Lokma boğazımdan hiç geçmiyor, suyu bile yutamıyorum" diye tarif edebilirsiniz. Burada kastedilen, yemek istememek değil, yutmaya çalışıldığı hâlde besini ilerletememektir. Bu nedenle değerlendirmede iştahınızdan çok, lokmaya ve yuduma ne olduğu üzerinde durulur.

Kelimenin kökü Yunancadır; yokluk bildiren a ekiyle yemek anlamındaki phagein sözcüğünden gelir. Türkçe tıp dilindeki yaygın karşılığı afajidir ve yaklaşık a-fa-ji diye okunur. İngilizce bir kaynakta aphagia, Türkçe bir değerlendirmede ise afaji yazısıyla karşılaşabilirsiniz. Adlandırma bir işlevin kaybını belirtir; bunun nereden kaynaklandığını açıklamak için ayrıca değerlendirme gerekir.

Afaji hangi değerlendirmelerde kullanılır?

Afaji; nöroloji, gastroenteroloji ve kulak burun boğaz değerlendirmelerinde, ayrıca yutma terapisi kayıtlarında kullanılabilir. Hastane notlarında kişinin ağızdan beslenip beslenemediğini anlatırken de karşınıza çıkabilir. "Hastada afaji mevcut olup yutma işlevinin değerlendirilmesi planlandı" biçimindeki bir kayıt, yutamamanın saptandığını, ancak nedenin bu cümlede açıklanmadığını söyler.

Doktorunuz, "Yutmayı başlatmakta mı zorlanıyorsunuz, yoksa lokma yutulduktan sonra mı takılıyor?" diye sorabilir. Bu ayrım, ağız ve boğazdaki yutma evreleriyle yemek borusundaki ilerleme sorunlarını ayırmaya yardımcı olur. Sorunun katı yiyeceklerde mi, sıvılarda mı, yoksa her ikisinde mi yaşandığı da değerlendirmeyi yönlendirir.

Yutma değerlendirmesinde videofloroskopik yutma incelemesi veya endoskopik yutma değerlendirmesi gibi adlar duyabilirsiniz. Bu incelemeler, besinin izlediği yolu ve solunum yoluna kaçıp kaçmadığını değerlendirmek için kullanılabilir. Yemek borusunda takılma düşünülüyorsa üst gastrointestinal endoskopi gündeme gelebilir; inceleme seçimi yakınmanın yerine ve muayene bulgularına göre yapılır.

Afajide yutma neden gerçekleşmez?

Normalde dil lokmayı geriye taşır, boğaz kasları onu ilerletir ve solunum yolu yutma sırasında korunur. Ardından yemek borusunun kasılmaları besini mideye doğru götürür. Bu hareketlerin sinirler ve kaslar arasında uyumla yürütülmesi gerekir. Beyindeki bir hasar, yutmayı yöneten sinirlerin etkilenmesi veya kasların görevini yapamaması bu düzeni bozabilir.

Yemek borusunun bir lokmayla tıkanması ya da ileri derecede daralması da yutulan içeriğin geçişini engelleyebilir. Böyle bir durumda kişi yutmayı başlatabilir, fakat lokma aşağı ilerlemez. Bu yüzden afaji sözcüğüyle birlikte, sorunun hareketleri yöneten sistemde mi yoksa geçiş yolunda mı olduğunun anlaşılması önemlidir. Yakınmanın aniden başlamasıyla giderek ilerlemesi farklı nedenleri düşündürür.

Yutamama, yeterli sıvı ve besin alınmasını engelleyebilir; tükürüğün bile yutulamaması ağızdan akmasına yol açabilir. Yutma sırasında içeriğin solunum yoluna kaçmasına aspirasyon denir ve bu durum akciğer sorunlarına neden olabilir. Aniden gelişen yutamama, özellikle konuşma bozulması, yüzde kayma veya güçsüzlükle birlikteyse acil değerlendirme gerektirir. Tükürüğünü yutamayan ya da nefes almakta zorlanan kişiye yiyecek veya içecek vermeye çalışmak güvenli değildir.

Afaji hangi terimlerle karıştırılır?

Afaji ve disfaji aynı anlama gelmez: disfaji yutmanın güçleşmesini, afaji ise yutmanın gerçekleştirilememesini anlatır. Bununla birlikte klinik kayıtlarda çok ağır yutma bozukluğu, ağır disfaji olarak da ifade edilebilir. Bu nedenle rapordaki kelimenin yanında, kişinin gerçekte neyi yutabildiği önem taşır. Odinofaji ise yutarken ağrı duyulmasıdır; ağrılı yutma ile yutamama birlikte bulunabilir.

Afazi, adı benzese de dilin anlaşılması veya kullanılmasıyla ilgili bir bozukluktur; doğrudan yutma kaybının adı değildir. Fagofobi yutmaya ilişkin yoğun korkuyu, iştahsızlık ise yemek yeme isteğinin azalmasını anlatır. Korku nedeniyle yemekten kaçınma ile fiziksel olarak yutamama aynı değerlendirmeyi gerektirmez. Yalnızca kişinin daha az yemesine bakarak bu durumlar birbirinden ayrılamaz.

Afaji için hangi sorular sorulmalı?

Görüşmede başlangıç zamanını, son yutabildiğiniz yiyeceği ve tükürüğünüzü yutup yutamadığınızı söylemeniz değerlendirmeyi somutlaştırır. "Yutma sorunum ağız ve boğaz aşamasında mı, yemek borusunda mı görünüyor?" sorusu, araştırılan bölgeyi öğrenmenizi sağlar. "Ağızdan beslenmem şu anda güvenli mi, sıvı ve beslenme ihtiyacım nasıl karşılanacak?" sorusu günlük bakım planını netleştirir. "Nedeni ayırt etmek için hangi inceleme gerekli ve sonucuna göre tedavi nasıl değişecek?" sorusu da planlanan işlemin amacını açıklar.

İlişkili terimler: Dysphagia, Odynophagia, Deglutition, Aspiration, Aphasia