Obligate

Obligate nedir, ne demek? Tıpta kullanımı

Bir mikrobun yaşayabilmek için mutlaka oksijene ya da canlı bir hücreye ihtiyaç duyması, onun yaşam koşullarını belirleyen bir özelliktir; tıpta obligate sözcüğü böyle vazgeçilmez bağımlılıkları anlatır. Günlük dilde karşılığı, başka bir seçeneği bulunmadan belirli bir koşula bağlı olmaktır. Buradaki zorunluluk, kişinin bir davranışı yapmak zorunda olmasından çok, bir canlının biyolojik olarak başka türlü işleyememesidir. Dolayısıyla sözcüğün yanında ne yazdığı, anlamın hangi ihtiyaca veya sınırlamaya işaret ettiğini belirler.

İngilizceden gelen sözcüğün kökü, Latincede bağlamak veya yükümlü kılmak anlamındaki obligare fiiline uzanır. İngilizcede sıfat olarak kabaca “ob-li-gıt” diye okunur; Türkçe tıp dilinde yaygın karşılığı obligattır. İngilizcede fiil olarak da kullanılabilmesine rağmen, tıbbi metinlerde karşınıza çoğunlukla bir mikroorganizmanın özelliğini bildiren sıfat olarak çıkar. Bu nedenle kelimeyi her yerde yalnızca “mecbur etmek” diye çevirmek, özellikle mikrobiyoloji metinlerinde cümlenin anlamını bozabilir.

Obligat hangi terimlerle kullanılır?

Obligat en çok mikrobiyoloji, enfeksiyon hastalıkları ve parazitoloji alanlarında kullanılır. Kültür değerlendirmelerinde, mikroorganizma tanımlamalarında ve enfeksiyonla ilgili ders kitaplarında görülebilir. Obligat anaerop, çoğalmak için oksijensiz koşullara ihtiyaç duyan mikroorganizmayı anlatır. Obligat aerob ise çoğalabilmek için oksijene gereksinim duyan mikroorganizmadır. Bir laboratuvar değerlendirmesinde “Üreyen bakteri obligat anaerop özellik göstermektedir.” cümlesi yer alabilir. Bu ifade, bakterinin adından ziyade hangi ortamda gelişebildiğini bildirir.

Obligat hücre içi parazit ifadesi, çoğalmasını ancak canlı bir konak hücrenin içinde sürdürebilen etkenler için kullanılır. Virüsler bu özelliği taşır; klamidya gibi bazı bakteriler de hücre içinde çoğalmaya bağımlıdır. Obligat parazit ise yaşamını sürdürebilmek veya yaşam döngüsünü tamamlayabilmek için konağa bağımlı canlıyı anlatan daha geniş bir ifadedir. Buradaki konak, parazitin yararlandığı insan ya da başka bir canlı olabilir. Her parazitin mutlaka hücrenin içine girmesi gerekmez.

Obligat özellik vücutta neyi değiştirir?

Oksijen, bazı mikroorganizmaların enerji üretiminde gereklidir; bazıları içinse zarar verici kimyasal ürünlerin oluşmasına yol açar. Obligat anaeropların oksijene duyarlılığı, bu ürünlere karşı korunma olanaklarının sınırlı olmasıyla ilişkilidir. Bu mikroorganizmalar oksijenin az olduğu derin dokularda veya apse gibi bölgelerde uygun koşullar bulabilir. Ancak bir bölgede oksijenin az olması, orada mutlaka enfeksiyon bulunduğu anlamına gelmez; etkenin varlığı ve kişinin bulguları ayrıca değerlendirilir.

Bu özellik, örneğin nasıl alınacağını, laboratuvara nasıl ulaştırılacağını ve hangi koşullarda inceleneceğini etkileyebilir. Hekiminiz “Bu bakteriyi araştırmak için örneği oksijenle temasını azaltan uygun taşıma koşullarında göndereceğiz.” diyebilir. Hücre içinde çoğalan etkenlerde ise standart bakteri kültürü yerine etkene uygun moleküler testler veya başka yöntemler gerekebilir. Günlük konuşmada “Mikrobun çoğalmak için hücrenin içine girmesi gerekiyormuş.” demeniz, obligat hücre içi yaşamın temelini doğru biçimde anlatır. Tedavide de ilacın etkenin bulunduğu yere ulaşabilmesi önem kazanır.

Obligat ile fakültatif arasındaki fark

Obligat ile en sık karşılaştırılan terim fakültatiftir. Fakültatif, söz konusu koşulun zorunlu olmadığını, canlının farklı koşullara uyum sağlayabildiğini belirtir. Örneğin fakültatif anaerop bir bakteri hem oksijen bulunan hem de oksijen bulunmayan ortamlarda çoğalabilir. Obligat anaerop içinse oksijensiz ortam bir tercih değil, çoğalmasının gereğidir. Bu ayrım, hangi mikrobun daha tehlikeli olduğunu doğrudan göstermez; hastalık yapma gücü başka özelliklere de bağlıdır.

Aerop ile anaerop, oksijenle ilişkiyi; obligat ile fakültatif ise bu ilişkinin zorunluluk derecesini anlatır. Mikroaerofil sözcüğü de obligat anaeropla aynı değildir: mikroaerofil mikroorganizmalar oksijeni tamamen dışlamak yerine düşük düzeyde oksijene ihtiyaç duyar. Ayrıca obligat bir yaşam özelliğidir, hastalığın adı değildir. Bu niteleme tek başına hastalık anlamına gelmez; hangi etkenden, hangi örnekten ve hangi klinik durumdan söz edildiği belirleyicidir.

Obligat ifadesi için ne sorulmalı?

Terim bir tetkik sonucunda geçiyorsa, önce bunun gerçekten saptanan mikroorganizmayı mı yoksa araştırılan etkenin genel özelliğini mi anlattığını netleştirmek yararlıdır. “Buradaki obligat ifadesi oksijen gereksinimini mi, hücreye bağımlılığı mı anlatıyor?” sorusu kelimenin bağlamını açar. “Bu sonuç yakınmalarımla birlikte enfeksiyon düşündürüyor mu?” sorusu, laboratuvar bulgusunun sizin durumunuzdaki önemine yönelir. “Bu özellik başka bir test yapılmasını veya tedavi seçimini etkiliyor mu?” sorusu ise biyolojik bilginin bakım planına nasıl yansıdığını öğrenmenizi sağlar.

İlişkili terimler: Anaerobe, Aerobe, Intracellular, Parasite