Labile

Labile nedir, ne demek? Tıpta kullanımı

Bir ölçümün ya da kişinin tepkisinin kısa sürede belirgin biçimde değişmesi anlatılırken tıpta labile sözcüğü kullanılabilir. Türkçe tıp dilinde yaygın karşılığı labil olan bu sıfat, değerlendirilen özelliğin kolayca değişebildiğini belirtir. Günlük konuşmada bunu sabit kalmayan veya kolay dalgalanan diye düşünebilirsiniz. Ancak neyin değiştiği, sözcüğün yanındaki ifadeden anlaşılır; tansiyondan söz edilirken başka, duygusal tepkiler anlatılırken başka bir özellik tarif edilir.

Sözcüğün kökeni, kaymaya veya düşmeye yatkın olmayı anlatan Latince labilis kelimesidir. İngilizce tıbbi metinlerde labile biçiminde görülür; Türkçede labil yazılır ve la-bil diye okunur. Bir hekim bu kelimeyi kullandığında genellikle değişkenliğe dikkat çekiyordur, değişkenliğin nedenini ise ayrıca araştırmak gerekir. Labil ifadesi tek başına hastalık anlamına gelmez.

Labil hangi ifadelerle kullanılır?

Kardiyoloji ve iç hastalıklarında labil tansiyon, kan basıncının farklı zamanlarda belirgin dalgalanmasını anlatmak için kullanılır. Muayenede, evde tutulan ölçüm kayıtlarında veya tansiyon takibinin değerlendirmesinde karşınıza çıkabilir. Doktorunuzun “Tansiyonunuz değişken seyrediyor; evdeki ölçümlerinizi de birlikte değerlendirelim” demesi, yalnızca en yüksek değere değil, değişimin örüntüsüne de baktığını gösterir. Bunun kalıcı hipertansiyonla aynı şey olup olmadığı, tekrarlanan ölçümler ve ölçüm koşullarıyla değerlendirilir.

Psikiyatri ve nöroloji muayenelerinde labil duygulanım, kişinin gözlenen duygusal ifadesinin kolay veya hızlı değişmesini anlatır. Bir muayene notunda “Duygulanım labil olarak değerlendirildi” cümlesi yer alabilir; bu ifade kendi başına belirli bir psikiyatrik tanı koymaz. Endokrinoloji ve diyabet takibinde kullanılan labil glisemi ise kan şekerinin değişken seyrini tarif eder. Bu kullanımda asıl önemli olan, yükselmelerin ve düşmelerin hangi koşullarda ortaya çıktığıdır.

Labil değişiklikler vücutta nasıl oluşur?

Tansiyon, kalbin pompalama gücü, damarların daralıp genişlemesi ve sinir sisteminin etkisiyle gün boyunca değişir. Hareket, ağrı, heyecan, uyku ve bazı ilaçlar ölçümü etkileyebilir. Ölçüm sırasında konuşmak veya uygun olmayan bir manşet kullanmak da gerçekte olduğundan farklı sonuçlar verebilir. Bu nedenle labil tansiyon denildiğinde hem vücudun gerçek değişimleri hem de ölçümün güvenilirliği gözden geçirilir.

Kan şekerindeki dalgalanmalar öğünlerle, fiziksel etkinlikle, hastalıklarla ve kullanılan tedaviyle ilişkili olabilir. Aynı kişide farklı zamanlarda farklı etkenler baskın olabileceği için yalnızca sonuçlara değil, ölçümün yemekle ve ilaçla ilişkisine de bakılır. Günlük konuşmada “Şekerim bazen yükseliyor, bazen düşüyor” demeniz bu değişkenliği anlatır; nedenini anlamak için kayıtların bağlamıyla birlikte incelenmesi gerekir.

Duygulanımın labil olması ise görüşme sırasında ağlama, gülme veya öfkelenme gibi ifadeler arasında belirgin geçişler görülmesini anlatabilir. Bu değişkenlik psikiyatrik değerlendirmelerde olduğu gibi bazı nörolojik durumlarda da görülebilir. Kişi açısından önemli olan, değişimlerin kontrol edilebilirliği, yaşanan olaylarla uyumu ve günlük yaşamı ne ölçüde etkilediğidir.

Labil, stabil ve duygudurum farkı

Labil sözcüğünün karşısında sıklıkla stabil kullanılır; stabil, değerlendirilen özelliğin görece sabit seyrettiğini anlatır. Bununla birlikte stabil olmak her zaman normal olmak demek değildir: Bir değer normal aralığın dışında olup fazla değişmeden kalabilir. Benzer şekilde labil tansiyon, sürekli yüksek tansiyonla eş anlamlı değildir. Değerlerin ne kadar yüksek olduğu ile ne kadar değiştiği ayrı değerlendirme başlıklarıdır.

Labil duygulanım ile değişken duygudurum da tam olarak aynı değildir. Duygulanım, muayenede yüz ifadesi, ses tonu ve davranışlardan gözlenen duygusal dışavurumdur; duygudurum ise kişinin daha süreğen içsel duygu halini anlatır. Ayrıca labil duygulanım ifadesinden doğrudan bipolar bozukluk sonucu çıkarılamaz. Böyle bir tanı için belirtilerin niteliği, süresi, eşlik eden değişiklikler ve kişinin yaşam öyküsü birlikte değerlendirilir.

Labil ifadesi için ne sorulmalı?

Görüşmeye giderken değişimin ne zaman başladığını, neyle ilişkili olduğunu ve günlük yaşamınıza etkisini not etmek yararlı olur. Raporda yalnızca labil yazıyorsa “Burada hangi bulgumun değişken olduğu anlatılıyor?” diye sorabilirsiniz. Tansiyon veya kan şekeri için “Bu değişkenliği değerlendirmek üzere ölçümlerimi hangi koşullarda kaydetmeliyim?” sorusu, izlem planını netleştirir. Duygulanım içinse “Gözlediğiniz değişiklik hangi başka bulgularla birlikte anlam kazanıyor?” sorusu, muayene gözlemiyle olası tanı arasındaki farkı açıklığa kavuşturur.

İlişkili terimler: Affect, Blood Pressure, Glycemia, Mood