Plaster

Plaster nedir, ne demek? Tıpta kullanımı

Aynı İngilizce kelimenin hem küçük bir yara bandını hem de kolu sabit tutan alçıyı anlatması şaşırtıcı gelebilir; tıpta plaster, kullanıldığı yere göre farklı malzemelerin adıdır. Günlük Türkçedeki karşılığı bağlama göre yara bandı, flaster, yakı veya alçı olabilir. Bu yüzden kelimeyi gördüğünüzde yalnızca kendisine değil, yanındaki sözcüklere ve hangi işlemden söz edildiğine bakmak gerekir. Elinizdeki ürünün ambalajı ile ortopedi raporunda aynı kelime geçse de anlatılan uygulama aynı olmayabilir.

Plaster İngilizcedir ve kabaca “plas-tır” diye okunur; İngilizcenin konuşulduğu bölgeye göre sesletimi değişebilir. Kelimenin kökeni, Fransızca üzerinden Latince ve Yunancadaki sürülen ya da yapıştırılan tedavi maddelerini anlatan sözcüklere uzanır. Türkçe sağlık ortamlarında İngilizce biçiminden çok, kullanılan malzemenin özel adı söylenir. Günlük konuşmadaki “Ayağımı alçıya aldılar.” cümlesi, bu kelimenin hareketi kısıtlayan ortopedik anlamına karşılık gelir.

Plaster hangi kelimelerle kullanılır?

Ortopedi ve acil servis belgelerinde plaster cast, kırık veya bazı yaralanmalarda kullanılan sert alçı tespitini anlatır. Plaster of Paris ise suyla karıştırıldığında sertleşebilen alçı malzemesinin adıdır; ortopedik alçı sargılarda bu malzemeden yararlanılır. İngilizce bir belgenin Türkçe karşılığı “Kırık, alçı ile sabitlendi.” şeklinde olabilir. Burada anlatılan, yaranın üzerine bant yapıştırılması değil, yaralanan bölgenin dışarıdan desteklenmesidir. İşlem notunda geçen alçının yeri, eklemleri kapsayıp kapsamadığı ve kontrol planı tedavinin kapsamını gösterir.

Pansuman ve ürün açıklamalarında adhesive plaster, cilde yapışan bant veya flaster anlamında kullanılır; ürünün yapısına göre yarayı örten bir ped de bulunabilir. Medicated plaster ise ilaç içeren, cilt üzerine uygulanan yapışkan ürünü anlatır ve bazı kullanımlarda yakı diye karşılanır. Bu ürünler eczacılıkta, cilt uygulamalarında ve kas-iskelet ağrılarının tedavisinde karşınıza çıkabilir. Ayrıca kelimenin bazı eski tıbbi kullanımları, deriyi tahriş ederek kabarcık oluşturması amaçlanan yakıları da kapsar; bunlar günümüzdeki ağrı bantlarıyla aynı kabul edilmemelidir.

Plaster vücutta nasıl etki eder?

Ortopedik alçı, suyla ıslatılan alçı içeren sargının şekillendirilip sertleşmesiyle dışarıdan destek sağlar. Sertleşme sırasında ısı açığa çıkar; alçı kemiği doğrudan onarmaz, iyileşme sürerken istenmeyen hareketleri sınırlar. Doktorun “Şişlik nedeniyle önce atel uygulayacağız.” demesi, dokulara genişleme payı bırakmak istediğini gösterebilir. Yeni yaralanmış bölgede şişlik artabildiğinden, kullanılan desteğin biçimi dolaşım ve cilt üzerindeki basınç açısından önem taşır. Alçı altında giderek artan ağrı, parmaklarda uyuşma, belirgin soğukluk veya renk değişikliği gelişmesi gecikmeden değerlendirilmelidir.

Yapışkan bantta temel işlev, bir örtüyü yerinde tutmak ya da küçük bir yarayı dış etkilerden korumaktır; koruyuculuk ürünün tasarımına bağlıdır. İlaçlı yakıda ise etkiyi yapıştırıcının kendisi değil, içerdiği madde belirler. Bazı ürünler uygulandıkları bölgede etki gösterirken bazı bantlar ilacı deri üzerinden dolaşıma geçirir. Yapıştırıcılar hassas ciltte kızarıklık veya kaşıntı yapabilir. İlaçlı ürünlerde tahriş riski, uygulama süresi, etken madde ve cildin sağlam olup olmamasıyla ilişkilidir; her ürün açık yaraya uygulanmaya uygun değildir.

Plaster ile benzer terimlerin farkı

Türkçedeki flaster genellikle yapışkan sabitleme bandını anlatır; her flasterin ortasında yarayı örten emici bir bölüm bulunmaz. Yara bandında ise çoğunlukla küçük yaraya temas eden bir ped vardır. Steril ifadesi ürünün mikrobiyolojik durumunu belirtir; plaster yazması, ambalajdaki ürünün mutlaka steril olduğunu göstermez. Gazlı bez de yapışkan banttan farklıdır: yarayı örtebilir veya sıvı emebilir, ancak yerinde kalması için ayrıca sabitleme gerekebilir.

Alçı ateli, çevreyi tamamen sarmayan sert bir destek biçimidir; tam çevresel alçı ise uzvu çepeçevre kuşatır. Ayrıca günlük dilde alçı denilen her sert tespit malzemesi kimyasal olarak alçı değildir; sentetik malzemeler de kullanılabilir. Yakı ile transdermal bant da eş anlamlı sayılmaz: transdermal bant, ilacı deriden geçirerek vücuda vermek üzere tasarlanır. Yalnızca görünüşlerine bakarak bu ürünlerin birbirinin yerine kullanılabileceği sonucuna varılamaz.

Plaster için hangi sorular sorulabilir?

İngilizce bir raporu veya ürün adını görüşmeye götürürken kelimenin geçtiği cümlenin tamamını göstermeniz, hangi anlamın kastedildiğini belirlemeyi kolaylaştırır. “Buradaki plaster ile alçı mı, yara bandı mı, ilaçlı yakı mı kastediliyor?” sorusu belirsizliği doğrudan giderir. Ortopedik uygulamada “Bu desteğin üzerine basabilir miyim ve hangi değişiklikte erken değerlendirme gerekir?” sorusu günlük hareketleriniz için yol gösterir. İlaçlı üründe ise “Bu ürünün etken maddesi nedir ve benim cildimde nasıl kullanılmalı?” sorusu, görünüşü benzer bantların farklı kullanım kuralları olabileceğini açıklığa kavuşturur.

İlişkili terimler: Cast, Splint