Plegia

Plegia nedir, ne demek? Tıpta kullanımı

Kolunuzu kaldırmak istediğinizde kaslarınıza giden hareket komutu yerine ulaşamıyorsa, hekim bunun nedenini ve ne kadar hareket kaybı oluşturduğunu araştırır. Tıpta plegia, istemli hareketin tamamen kaybolmasını anlatan sözcüklerin sonunda kullanılan bir ektir. Günlük dildeki karşılığı felçtir; ancak halk arasında felç sözcüğü daha geniş anlamda, belirgin güçsüzlük için de kullanılabilir. Bu nedenle kelimenin önüne gelen bölüm, hareket kaybının vücudun neresini etkilediğini anlamak açısından önemlidir.

Terimin kökü, Yunancada darbe veya vurulma anlamıyla ilişkili sözcüklere dayanır. Türkçe tıp diline pleji biçiminde yerleşmiştir ve ple-ji diye okunur. Yabancı kaynaklarda hemiplegia yazan durumun Türkçe karşılığı hemiplejidir. Plegia genellikle kendi başına söylenmez; başka bir parçaya eklenerek hareket kaybının dağılımını tarif eder. Sözcük, bu kaybın nedenini veya kalıcı olup olmadığını kendi başına açıklamaz.

Pleji hangi kelimelerle kullanılır?

Pleji içeren terimler özellikle nöroloji, beyin ve sinir cerrahisi ile fiziksel tıp ve rehabilitasyon alanlarında kullanılır. Muayene notlarında, hastaneden çıkış özetlerinde ve rehabilitasyon değerlendirmelerinde karşınıza çıkabilir. Bunlar kan tahlili sonuçları değil, çoğunlukla kişinin hareket muayenesine dayanan tanımlamalardır. Hekim kasların istemli hareketini değerlendirir; duyu, refleks ve kas gerginliği bulgularını ayrıca kaydeder.

Hemipleji, vücudun aynı tarafındaki kol ve bacakta felç bulunmasını anlatır; yüz de etkilenebilir. Parapleji, bacakları etkileyen felç için kullanılır ve özellikle omurilik hastalıkları veya yaralanmaları bağlamında duyulur. Tetrapleji ise kolların ve bacakların birlikte etkilendiğini belirtir. Monopleji, hareket kaybının yalnızca bir uzuvda bulunduğunu ifade eder. Bu adlandırmalar, etkilenmenin yerini tarif ederken altta yatan hastalığı ayrıca belirtmeyi gerektirir.

Bir raporda "Muayenede sağ hemipleji saptandı." yazması, sağ taraftaki hareket kaybının kaydedildiğini gösterir; nedenini öğrenmek için raporun tanı ve inceleme bölümlerine de bakılır. Doktorunuz "Parapleji bacaklardaki hareket kaybını anlatıyor; kollarınızın gücünü ayrıca değerlendiriyoruz." diyebilir. Spastik parapleji ifadesindeki spastik sözcüğü ise bacaklardaki hareket sorununun yanında kas gerginliğinin arttığını belirtir.

Pleji vücutta nasıl ortaya çıkar?

İstemli hareket için beyinde oluşan komutun omurilik ve çevresel sinirler üzerinden kasa ulaşması gerekir. Bu yolun herhangi bir bölümündeki ciddi hasar, kasın istenen hareketi yapamamasına yol açabilir. Beyindeki hareket yollarının önemli bölümü çaprazlaştığı için beynin sol tarafındaki bazı hasarlar vücudun sağ tarafını etkiler. Omurilik hasarında ise hasarın bulunduğu düzey, kolların etkilenip etkilenmeyeceğini belirleyen temel etkenlerdendir.

Hareket kaybına uyuşma, ağrı, kas sertliği veya mesane kontrolünde değişiklik eşlik edebilir; bunların hepsinin bulunması gerekmez. Günlük konuşmada "Bacağımı hissediyorum ama istediğim gibi oynatamıyorum." diyen kişi, duyu ile hareketin farklı işlevler olduğunu tarif etmiş olur. Hissetmenin korunması, hareket yollarının sağlam olduğunu göstermez. Günlük yaşamda yürüme, giyinme ve yatakta dönme gibi beceriler etkilenebilir; rehabilitasyon bu becerileri geliştirmeyi ve hareketsizliğe bağlı sorunları azaltmayı hedefler.

Pleji, parezi ve inme farkı

Pleji ile en sık karıştırılan terim parezidir. Parezi, istemli hareketin tamamen kaybolmadığı fakat kas gücünün azaldığı durumu anlatır. Hemiparezi bulunan kişi, etkilenen taraftaki kolunu veya bacağını hareket ettirebilir ancak hareket zayıftır. Hemipleji ise daha ağır bir hareket kaybını ifade eder. Bununla birlikte eski raporlardaki tanımlama güncel muayeneyle aynı olmayabilir; iyileşme sırasında hareket düzeyi değişebilir.

İnme ise bir hareket kaybı derecesi değil, beyin damarının tıkanması veya kanaması sonucunda gelişen klinik durumdur. İnme hemiplejiye yol açabilir, fakat her hemiplejinin nedeni inme değildir. Travma ve başka sinir sistemi hastalıkları da benzer hareket kayıpları oluşturabilir. Aniden başlayan kol veya bacak güçsüzlüğüne konuşma bozukluğu ya da yüzde kayma eşlik ediyorsa acil değerlendirme gerekir. Pleji ifadesi kalıcılık kararı da değildir; düzelme olasılığı nedene ve hasarın özelliklerine göre değişir.

Pleji için hangi sorular sorulabilir?

Görüşmeye giderken hareket kaybının ne zaman başladığını, hangi bölgeleri etkilediğini ve zaman içinde değişip değişmediğini anlatmanız değerlendirmeyi yönlendirir. Eski raporla bugünkü hareketiniz uyuşmuyorsa "Bendeki durum şu anda pleji mi, parezi mi olarak değerlendiriliyor?" sorusu tanımı netleştirir. Neden henüz açıklanmamışsa "Hareket kaybı beynin, omuriliğin veya sinirlerin hangi bölümünden kaynaklanıyor?" diye sorabilirsiniz. Tedavi planını günlük ihtiyaçlarınıza bağlamak için "Rehabilitasyonda hangi hareketleri ve günlük becerileri geliştirmeyi hedefliyoruz?" sorusu işe yarar.

İlişkili terimler: Hemiplegia, Paraplegia, Tetraplegia, Monoplegia, Paresis