Aliquot

Aliquot nedir, ne demek? Tıpta kullanımı

Laboratuvara verdiğiniz örneğin tamamı her incelemede kullanılmaz; tıpta aliquot, asıl örnekten belirli bir işlem için ayrılan küçük bölümü anlatır. Günlük dilde bunu, büyük bir kaptaki karışımdan başka bir kaba alınan pay gibi düşünebilirsiniz. Amaç, ayrılan bölümün yapılacak inceleme açısından asıl örneği temsil etmesidir. Bu nedenle yalnızca az miktarda örnek almak değil, uygun yerden ve uygun koşullarda almak da önemlidir.

Terim Latince aliquot sözcüğünden gelir ve kabaca alikuot diye okunur. Türkçe laboratuvar dilinde alikot yazımı da kullanılır. Aliquot adı bir organı, hastalığı veya tahlil sonucunu değil, numunenin laboratuvarda nasıl bölündüğünü belirtir. Günlük konuşmada kullanılan “İdrarın tamamını topladım, laboratuvar inceleme için içinden küçük bir bölüm ayırdı” cümlesi, bu işlemin yaygın bir örneğini anlatır.

Aliquot hangi incelemelerde kullanılır?

Bu sözcükle en sık tıbbi biyokimya laboratuvarlarında, örnek hazırlama kayıtlarında ve numune kabul açıklamalarında karşılaşılır. İdrar aliquotu, toplanan idrardan inceleme için ayrılmış bölümdür; özellikle gün boyunca toplanan idrarla yapılan değerlendirmelerde önem taşır. Serum aliquotu, kan pıhtılaştıktan sonra ayrılan sıvıdan alınan payı anlatır. Plazma aliquotu ise pıhtılaşması önlenmiş kandan elde edilen sıvının ayrılmış bölümüdür. Burada terimin yanındaki kelime, hangi biyolojik materyalin bölündüğünü gösterir.

Laboratuvar kaydındaki “Günlük idrar örneğinden analiz için uygun bölüm ayrıldı” ifadesi, toplanan örneğin tamamı yerine ondan alınan bir payın çalışılacağını bildirir. Dondurulmuş aliquot ifadesi, bu payın dondurularak saklandığını belirtir; neden saklandığı, istenen teste göre değişir. Mikrobiyoloji ve moleküler tanı laboratuvarlarında da örnek farklı işlemlere paylaştırılabilir. Terim çoğunlukla iş akışına aittir; hastaya verilen sonuç belgesinde görünmesi zorunlu değildir.

Aliquot sonucunuzu nasıl etkiler?

Aliquot hazırlanırken vücudunuzda yeni bir olay gerçekleşmez; işlem, vücuttan alınmış numune üzerinde yapılır. Asıl mesele, ölçülen küçük bölümün bütün örnek hakkında güvenilir bilgi vermesidir. Örneğin günlük idrarda bazı maddelerin toplam atılımı hesaplanırken, ayrılan bölümdeki ölçüm ile toplanan idrarın toplam hacmi birlikte değerlendirilir. Bu yüzden idrarın bir kısmının eksik toplanması, laboratuvarda dikkatle pay ayrılsa bile sonucu etkileyebilir. Küçük bölümün doğru hazırlanması, eksik bir toplamanın yerini tutmaz.

Doktorunuzun “İnceleme küçük bir bölümde yapılacak ama toplama süresindeki idrarın tamamına ihtiyacımız var” demesi bu ayrımı vurgular. Laboratuvar, örneğin türüne uygun biçimde karışmasını sağlayarak içeriğin eşit dağılmasını hedefler. Farklı tüplere paylaştırma, ayrı testlerin yürütülmesini veya gerektiğinde yeniden incelemeyi de kolaylaştırabilir. Dondurularak saklanan örneklerde ayrı paylar kullanılması, aynı materyalin tekrar tekrar çözülmesini azaltabilir. Bunun yararı ve saklama koşulları, ölçülecek maddenin dayanıklılığına bağlıdır.

Aliquot, numune ve seyreltme farkı

Numune, inceleme amacıyla alınan materyalin genel adıdır; aliquot ise o materyalden ayrılan bölümdür. Örneğin laboratuvara teslim ettiğiniz idrar kabındaki içerik numune, oradan başka bir tüpe aktarılan pay aliquot olabilir. Biyopsi farklı bir kavramdır: incelemek üzere vücuttan doku alınmasını anlatır. Bir biyopsi materyali daha sonra bölümlere ayrılsa da aliquot sözcüğü doku alma işleminin adı değildir.

Seyreltme, örneğe uygun bir sıvı eklenerek içindeki maddenin yoğunluğunun azaltılmasıdır; aliquot ayırmak ise kendi başına yoğunluğu değiştirmez. Aliquot olarak ayrılan örnek daha sonra ayrıca seyreltilebilir. Santrifüjleme de başka bir işlemdir: örneğin bileşenlerini dönme kuvvetiyle ayırır. Kanın santrifüjlenmesiyle elde edilen plazmadan daha sonra aliquot hazırlanabilir. Böylece aynı laboratuvar sürecinde geçen bu kelimeler, birbirinin yerine değil, farklı basamakları anlatmak için kullanılır.

Aliquot hakkında ne sorabilirsiniz?

Günlük idrar toplamanız istenmişse “Kabın tamamını mı getirmeliyim, yoksa siz mi bir bölüm ayıracaksınız?” sorusu, evde yanlışlıkla örnek eksiltmenizi önler. Saklama veya yeniden çalışma söz konusuysa “Ayrılan örnek hangi inceleme için ve hangi koşullarda saklanacak?” diye sorabilirsiniz. Numune uygun bulunmamışsa “Sorun toplama işleminde mi, taşımada mı, yoksa ayrılan bölümün miktarında mı?” sorusu, işlemin neden tekrarlanacağını netleştirir.

İlişkili terimler: Specimen, Serum, Plasma, Dilution, Centrifugation