Anoksi

Anoksi nedir, ne demek? Tıpta kullanımı

Oksijen, hücrelerin enerji üretimini sürdürebilmesi için gereklidir; tıpta anoksi, bu gereksinimin karşılanamadığı, dokunun oksijensiz kaldığı durumu anlatır. Günlük dilde buna oksijensiz kalma diyebiliriz, ancak nefesin yetmediğini hissetmek ile dokuların gerçekten oksijensiz kalması aynı şey değildir. Anoksi, yalnızca soluk alıp vermeyi değil, oksijenin hücrelere ulaşmasını ve orada kullanılabilmesini ilgilendiren ağır bir durumdur.

Türkçedeki anoksi, uluslararası tıp dilinde kullanılan anoxia sözcüğünün karşılığıdır; kabaca “anoksi” diye okunur. Sözcüğün başındaki Yunanca kökenli an eki yokluk bildirir, devamındaki bölüm oksijenle ilişkilidir. Günlük konuşmada “Nefesim kesildi, beynim oksijensiz kaldı sandım.” denebilir; fakat böyle bir his yaşamak, anoksi geliştiğini göstermeye yetmez. Terimin doğru yorumlanması için olayın nasıl gerçekleştiği ve muayene bulguları birlikte değerlendirilir.

Anoksi hangi alanlarda kullanılır?

Anoksi sözcüğü özellikle acil tıp, yoğun bakım, nöroloji ve yenidoğan hekimliğinde karşınıza çıkabilir. Serebral anoksi, beynin oksijensiz kalmasını anlatır. Anoksik beyin hasarı, oksijensizliğin beyin dokusunda oluşturduğu zedelenmeyi adlandırır. Perinatal anoksi ise doğum çevresindeki dönemde yaşanan oksijensizliği ifade eder; bu dönemdeki sorunlar için hipoksi ve asfiksi terimleri de kullanılabildiğinden, kayıttaki tam ifade önemlidir.

Bir görüntüleme raporunda “Bulgular anoksik beyin hasarı ile uyumludur.” cümlesi yer alabilir. Buradaki uyumludur ifadesi, görüntünün bu tür bir hasarı düşündürdüğünü belirtir; olayın nedenini veya kişinin ne ölçüde iyileşeceğini kesinleştirmez. Doktorunuz “Kalp durması sırasında beynin oksijensiz kalmış olabileceğini değerlendiriyoruz.” diyebilir. Bu durumda anlatılan, kalbin durmasına yol açan hastalıktan ayrı olarak, dolaşım kesintisinin beyin üzerindeki olası etkisidir.

Anoksi vücudu nasıl etkiler?

Soluduğunuz oksijen akciğerlerden kana geçer, büyük ölçüde alyuvarlardaki hemoglobine bağlanır ve kalbin pompaladığı kanla dokulara taşınır. Solunumun durması, hava yolunun tamamen tıkanması veya kalbin kan pompalayamaması bu zinciri kesebilir. Bazı zehirlenmelerde ise oksijenin taşınması ya da hücre tarafından kullanılması bozulur. Dolayısıyla sorun yalnızca akciğerde bulunmayabilir; dolaşım ve hücrenin enerji üretim sistemi de değerlendirilir.

Oksijen kullanılamadığında hücrenin enerji üretimi aksar, hücre zarındaki dengeleri koruyan sistemler çalışamaz ve hasar gelişebilir. Beyin, enerji gereksinimi yüksek olduğu için bu kesintiye özellikle duyarlıdır. Bilinç kaybı ve nöbet görülebilir; sonrasında bellek, dikkat veya hareketle ilgili sorunlar ortaya çıkabilir. Solunumun olmaması, normal olmayan solunumla birlikte yanıtsızlık ya da ani bilinç kaybı acil yardım gerektirir.

Anoksi geçiren herkesin sonucu aynı değildir; oksijensizliğin ağırlığı, ne kadar sürdüğü, nedeni ve dolaşımın nasıl yeniden sağlandığı önem taşır. Değerlendirmede nörolojik muayene, beyin görüntülemesi ve gerektiğinde beynin elektriksel etkinliğini kaydeden elektroensefalografi birlikte kullanılır. Parmaktan ölçülen oksijen satürasyonu ise kandaki hemoglobinin oksijenlenmesini yansıtır; beynin daha önce hasar görüp görmediğini doğrudan göstermez. Bu nedenle sonradan normal çıkan bir ölçüm, geçmişteki oksijensizliği dışlamaz.

Anoksi, hipoksi ve iskemi farkı

Hipoksi, dokunun gereksinimine göre oksijenin yetersiz kalmasıdır; anoksi ise oksijen yokluğunu anlatır ve daha ağır bir uç durumu belirtir. Klinik konuşmada bu sözcükler bazen birbirine yakın anlamlarda kullanılsa da teknik karşılıkları farklıdır. Hipoksemi ise kandaki oksijenin düşük olmasıdır. Kandaki oksijen ile dokunun oksijenlenmesi bağlantılıdır, ancak dolaşım yetersizliğinde kanın oksijen düzeyi normal olsa bile doku yeterli oksijen alamayabilir.

İskemi, dokunun kanlanmasının azalması veya kesilmesidir; bu durumda yalnız oksijen değil, besin maddelerinin ulaşması ve atıkların uzaklaştırılması da aksar. Asfiksi ise solunum gazlarının alışverişinin ağır biçimde bozulduğu, oksijen azalmasına karbondioksit birikiminin de eşlik edebildiği bir durumdur. Bu ayrımlar tedavinin hedefini değiştirir: hava yolunu açmak, solunumu desteklemek veya dolaşımı yeniden sağlamak farklı sorunlara yönelik girişimlerdir.

Anoksi için hangi sorular sorulabilir?

Görüşmede “Anoksi sözcüğü yaşanan oksijensizliği mi, yoksa oluşmuş bir doku hasarını mı anlatıyor?” diye sorarak kayıttaki ifadenin kapsamını netleştirebilirsiniz. “Bu değerlendirme hangi muayene veya tetkik bulgularına dayanıyor?” sorusu, şüphe ile saptanmış bulguyu ayırmaya yarar. “İyileşmeyi değerlendirirken hangi değişiklikleri izleyeceksiniz?” sorusu ise özellikle bilinç, hareket, bellek ve günlük yaşam becerileri açısından takip planını öğrenmenizi sağlar.

İlişkili terimler: Anoxia, Hypoxia, Hypoxemia, Ischemia, Asphyxia