Anosognosia
n. isim
Anosognosia nedir, ne demek? Tıpta kullanımı
Kolunu hareket ettiremeyen bir insan, kolunda hiçbir sorun olmadığını içtenlikle söyleyebilir; tıpta anosognosia, kişinin kendi hastalığını veya işlev kaybını fark edemediği bu tür durumları anlatır. Günlük dilde, kişinin yaşadığı sağlık sorununu görememesi diye düşünebilirsiniz. Buradaki temel mesele bilgi eksikliği değildir: Kişiye durumu anlatılsa bile beynin kendisini değerlendirme işleyişi aksadığı için söylenenleri kendi yaşantısıyla birleştiremeyebilir.
Anosognosia, Yunancada yokluk bildiren ön ek ile hastalık ve bilme anlamındaki köklerden oluşturulmuştur. Kabaca anozognoziya diye okunur; Türkçe tıp dilinde anozognozi biçimiyle karşılaşabilirsiniz. Kişinin gerçeği bilerek sakladığını, yalan söylediğini veya çevresindekileri önemsemediğini varsaymak doğru değildir. Farkındalık kaybı bazen yalnızca belirli bir beceriyle sınırlıdır; kişi konuşma güçlüğünü fark ederken kolundaki hareket kaybını fark etmeyebilir.
Anosognosia hangi değerlendirmelerde kullanılır?
Bu terim en çok nöroloji, nöropsikoloji ve rehabilitasyon değerlendirmelerinde karşınıza çıkar. İnme sonrasında, kafa travmasına bağlı beyin hasarında ve demans değerlendirmelerinde kullanılabilir. Ruhsal hastalıklarda da hastalık farkındalığı tartışılır; ancak psikiyatride içgörü sözcüğü daha geniş bir değerlendirmeyi karşılar. Terim bir kan tahlili sonucu değil, görüşme, gözlem ve uygun testlerle ulaşılan klinik bir bulgudur.
Hareket kaybına yönelik anozognozi, kişinin güçsüzlüğünü ya da felcini tanımamasını anlatır. Bellek kaybına yönelik anozognozi, belirgin unutkanlık yaşandığı hâlde kişinin belleğinde sorun görmemesidir. Görme kaybına yönelik anozognozi ise görme bozukluğunun fark edilmemesini ifade eder. Bu kullanımlarda önemli olan, farkındalığın hangi işlev için bozulduğunu belirtmektir.
Bir değerlendirme raporunda şu cümle bulunabilir: "Sol tarafındaki hareket kaybına ilişkin farkındalığı azalmış, anozognozi gözlenmiştir." Bu ifade, muayenede saptanan güçsüzlükle kişinin kendi durumunu anlatışı arasında uyumsuzluk olduğunu söyler. Bulguyu yorumlarken hastanın söyleneni anlayıp anlamadığı, dikkatini sürdürebilmesi ve iletişim kurabilmesi de değerlendirilir; her uyumsuz yanıt aynı nedenle ortaya çıkmaz.
Anosognosia beyinde nasıl ortaya çıkar?
Beyin, bedenden gelen duyuları, yapılan hareketin sonucunu ve kişinin kendisiyle ilgili önceki bilgilerini sürekli karşılaştırır. Bu karşılaştırmayı sağlayan ağlar zarar gördüğünde, mevcut durumla eski benlik algısı arasındaki fark güncellenemeyebilir. Hareket kaybıyla ilişkili anozognozi özellikle beynin sağ yarısını etkileyen bazı hasarlardan sonra görülür; ancak farkındalık tek bir beyin noktasının işi değildir.
Kişi hareket etmeye niyetlenmesini, hareketi gerçekten yapmış gibi değerlendirebilir veya başarısızlığını başka bir nedene bağlayabilir. Doktor bunu yakınına şöyle açıklayabilir: "Ayağa kalkabileceğini söylerken sizi kandırmıyor; şu anda bacağındaki güçsüzlüğü yeterince fark etmiyor." Farkındalık tamamen kaybolabileceği gibi kısmen korunabilir ve zaman içinde değişebilir. Bu nedenle değerlendirme yalnızca kişinin söylediğine değil, günlük görevlerdeki davranışlarına da dayanır.
Hasta açısından önemli sonuç, kendi yapabileceklerini olduğundan fazla değerlendirebilmesidir. Günlük konuşmada "Yürümemde sorun yok, beni neden yalnız bırakmıyorsunuz?" demesi, düşme riskini doğru tartamadığını gösterebilir. Bellek sorununu fark etmeyen biri de ilaçlarını düzenli aldığını düşünürken dozları atlayabilir. Rehabilitasyon ekibi bu nedenle güvenli hareketi, günlük yaşam desteğini ve kişinin kabul edebileceği hatırlatıcıları birlikte planlar.
Anosognosia, inkâr ve ihmal nasıl ayrılır?
İnkâr, zorlayıcı bir gerçeği kabul etmekte yaşanan psikolojik güçlükle ilişkili olabilir; anozognozide ise kişinin kendi bozukluğunu fark etmesini sağlayan işleyişte aksama vardır. Dışarıdan bakıldığında ikisi benzer görünebilir, fakat yaklaşım aynı değildir. Kanıt göstermenin veya tartışmayı kazanmanın farkındalığı mutlaka düzelteceği düşünülmemelidir. İnatçılık gibi bir kişilik yargısı da bu klinik durumu açıklamaz.
Mekânsal ihmal, kişinin bedeninin veya çevresinin bir tarafındaki uyaranlara yeterince yönelmemesidir; anozognozi ise kendi kaybını fark edememesidir. Birlikte görülebilirler, ancak birbirlerinin yerine kullanılmazlar. İçgörü kaybı daha geniş bir kavramdır ve kişinin belirtilerini, bunların hastalıkla ilişkisini veya tedavi gereksinimini değerlendirmesindeki güçlüğü kapsayabilir. Unutkanlıkta bilgi hatırlanamazken anozognozide kişinin bu unutkanlığı değerlendirmesi de bozulabilir.
Anosognosia için hangi sorular işe yarar?
Görüşmeye giderken kişinin yapabildiğini söylediği fakat yapmakta zorlandığı işleri somut örneklerle aktarmak yararlıdır; örneğin desteksiz kalkmaya çalışması veya ilaçlarını aldığını sanması değerlendirilebilir. "Farkındalık kaybı hangi becerilerini etkiliyor?" sorusu sorunun sınırlarını anlamanızı sağlar. "Evde hangi işleri gözetimle yapması gerekiyor?" sorusu desteğin günlük yaşama nasıl uyarlanacağını netleştirir. "Altta yatan duruma göre farkındalığının değişmesini bekliyor musunuz?" sorusu ise iyileşme beklentisini ve yeniden değerlendirme planını konuşmaya açar.
Anosognosia hakkında sık sorulan sorular
Anosognosia ne demek?
Kişinin yaşadığı hastalığı veya belirli bir işlev kaybını fark edememesidir. Sorun yalnızca hastalık hakkında yeterince bilgi sahibi olmamak değildir; kişinin kendi durumunu değerlendirmesi de etkilenmiştir.
Anosognosia neyin belirtisidir?
Beynin kişinin kendi durumunu izlemesini sağlayan işleyişlerinin etkilendiğini gösterebilir. İnme, beyin hasarı ve demans gibi farklı durumlarda görülebildiği için nedeni ayrıca değerlendirilir.
Anosognosia ile inkâr arasındaki fark nedir?
İnkâr, rahatsız edici bir gerçeği kabul etmekte güçlük yaşamayla ilişkili olabilir. Anozognozide ise kişinin kaybını fark etmesini sağlayan beyin işleyişi bozulmuştur; ayrım klinik değerlendirme gerektirir.
Anosognosia raporda ne anlama gelir?
Değerlendirmeyi yapan uzmanın, kişinin saptanan sorununu yeterince fark etmediğini gözlediğini belirtir. Hangi işlevin etkilendiği ve bunun günlük yaşam güvenliğine etkisi raporun bütünüyle anlaşılır.
Anosognosia hangi kelimelerle kullanılır?
Hareket kaybı, bellek kaybı ve görme kaybı gibi ifadelerle birlikte kullanılabilir. Yanındaki ifade, kişinin hangi sorununa ilişkin farkındalığının azaldığını gösterir.
İlişkili terimler: Agnosia, Hemiplegia, Insight, Dementia