Hematopoiesis

Hematopoiesis nedir, ne demek? Tıpta kullanımı

Kanınızdaki hücreler yaşam boyunca yenilenir; tıpta hematopoiesis, bu hücrelerin üretilip gelişmesini anlatan süreçtir. Günlük dilde buna kan yapımı diyebiliriz, ancak burada kastedilen yalnızca kanın kırmızı rengini veren hücreler değildir. Oksijen taşıyan alyuvarlar, savunmada görev alan akyuvarlar ve kanamanın durmasına yardım eden trombositler bu üretimin ürünleridir. Türkçe tıp dilinde terimin yaygın karşılığı hematopoezdir.

Sözcük, Yunancada kan anlamındaki haima ile yapma veya oluşturma anlamındaki poiesis sözcüklerinden gelir. Uluslararası yazımı kabaca hematopoyez diye okunur; Türkçe kullanımda hematopoez söyleyişini duyabilirsiniz. Günlük konuşmada söylenen “Vücudum yeni kan hücreleri üretiyor.” cümlesi, terimin temel anlamını karşılar. Buradaki yapım, kaybedilen kanın yerine konması kadar, ömrünü tamamlayan hücrelerin sürekli yenilenmesini de kapsar.

Hematopoez hangi raporlarda kullanılır?

Hematopoez özellikle kan hastalıklarıyla ilgilenen hematoloji dalında ve kemik iliği örneklerini değerlendiren patoloji raporlarında karşınıza çıkar. Tam kan sayımı, dolaşımdaki hücrelerin miktarını ve bazı özelliklerini gösterir; kemik iliği incelemesi ise üretim yerini değerlendirmeye olanak verir. “Kemik iliğinde hematopoez izlenmiştir.” şeklindeki rapor cümlesi, örnekte kan hücresi üretiminin görüldüğünü belirtir. Üretimin yeterli veya olağan olup olmadığı, raporun diğer bulgularıyla anlaşılır.

Normal hematopoez, kan hücrelerinin beklenen gelişim düzeninde oluşmasını anlatır. İnefektif hematopoez, üretim başlamasına rağmen gelişen hücrelerin önemli bölümünün olgunlaşıp dolaşıma katılamadığı durumu ifade eder. Ekstramedüller hematopoez ise kan yapımının kemik iliği dışında gerçekleşmesidir. “Kan sayımındaki düşüklüğün üretimle ilişkili olup olmadığını araştırıyoruz.” diyen bir hekim, hematopoezin işleyişini değerlendirmek istediğini anlatıyor olabilir.

Hematopoez vücutta nasıl gerçekleşir?

Erişkinlerde kan hücrelerinin başlıca üretim yeri, kemiklerin içindeki kemik iliğidir; özellikle leğen kemiği, omurlar ve göğüs kemiği bu açıdan önemlidir. Kemik iliği, omurga kanalındaki sinir dokusu olan omurilikten farklıdır. Üretimin başlangıcında, kendini yenileyebilen ve farklı kan hücrelerine dönüşebilen hematopoietik kök hücreler bulunur. Bu hücrelerin gelişim yönü, çevre dokulardan gelen sinyaller ve büyüme faktörleriyle düzenlenir.

Örneğin böbreklerin salgıladığı eritropoietin hormonu, oksijen gereksinimine göre alyuvar üretimini destekler. Demir, B12 vitamini ve folat gibi maddeler de sağlıklı üretim için gereklidir. Üretim yetersiz kaldığında, etkilenen hücre grubuna göre halsizlik, enfeksiyonlara yatkınlık veya kolay morarma görülebilir. Bununla birlikte kan sayımındaki düşüklük her zaman üretim bozukluğundan kaynaklanmaz; kan kaybı veya hücrelerin erken parçalanması da aynı sonuca yol açabilir.

Anne karnındaki gelişim sırasında karaciğer gibi organlar da kan yapımına katılır. Erişkinde kemik iliği dışında üretim görülmesi, artan gereksinimle veya kemik iliğini etkileyen hastalıklarla ilişkili olabilir. Bu nedenle ekstramedüller hematopoez ifadesinin önemi, bulunduğu organ ve eşlik eden bulgulara göre değişir.

Hematopoez hangi terimlerle karıştırılır?

Hematopoez ile eritropoez aynı kapsamda değildir: eritropoez yalnızca alyuvar üretimini, hematopoez bütün kan hücresi gruplarının üretimini kapsar. Lökopoez akyuvarların, trombopoez ise trombositlerin oluşumunu anlatır. Hemoliz ise üretim değil, alyuvarların normalden erken parçalanmasıdır. Hemoliz geliştiğinde kemik iliği kaybı karşılamak için alyuvar üretimini artırabilir; dolayısıyla yıkım artışı ile üretim artışı birlikte bulunabilir.

Hematopoez, kanser adı veya lösemiyle eş anlamlı bir ifade değildir. Lösemiler kan yapıcı hücreleri etkileyebilen hastalıklardır; hematopoez ise sağlıklı vücutta da sürekli gerçekleşen fizyolojik süreçtir. Hemostaz da benzer sesine rağmen başka bir kavramdır ve kanamanın durdurulmasını anlatır. Trombositler hematopoezle üretilir, ardından hemostazda görev alır; bu bağlantı, terimlerin neden aynı anlama gelmediğini gösterir.

Hematopoez hakkında hekime ne sorulur?

Kemik iliği raporunda hematopoezden söz ediliyorsa, “Kan hücresi üretimim beklenen düzende mi, hangi hücre grubunda değişiklik var?” sorusu bulgunun kapsamını netleştirir. Kan sayımınız düşükse, “Bu düşüklük üretim azlığından mı, kan kaybından mı, hücre yıkımından mı kaynaklanıyor?” diye sorabilirsiniz. Ekstramedüller hematopoez belirtilmişse, “Kemik iliği dışındaki bu üretim hangi organımda görülmüş ve bende hangi durumla ilişkili olabilir?” sorusu değerlendirmeyi kişisel durumunuza taşır.

İlişkili terimler: Bone Marrow, Erythropoiesis, Hemolysis