İçeriğe geç
Tıp Terimleri Sözlüğü

Heme

n. isim

biochem. Hemoglobin molekülünün proteinsiz kısmı.

Heme nedir, ne demek? Tıpta kullanımı

Kanın oksijen taşımasını sağlayan düzenekte, demiri yerinde tutan küçük bir yapı bulunur: tıpta heme denilen bu yapı, Türkçe tıp dilinde hem adıyla kullanılır. Günlük dille, bazı proteinlerin işini yapabilmesi için içine yerleşen, demir içeren yardımcı bir parça gibi düşünülebilir. Hemoglobinde oksijenin bağlandığı yer bu parçanın demiridir; proteinin geri kalanı ise bu bağlanmanın uygun koşullarda gerçekleşmesine katkıda bulunur.

İngilizce heme sözcüğünün kökü, Yunancada kan anlamına gelen haima kelimesine dayanır. İngilizcede kabaca hiim diye okunur; Türkçe bir hekim anlatımında genellikle hem şeklinde duyarsınız. Buradaki hem, günlük Türkçede sözcükleri birbirine bağlayan hem ile yalnızca yazılış bakımından aynıdır. Biyokimyada kendine özgü bir moleküler yapının adıdır.

Heme hangi ifadelerde kullanılır?

Heme terimi biyokimya, hematoloji ve beslenme alanlarında karşınıza çıkar. Hem grubu, bu yapının bir proteine bağlı çalışan parçasını anlatır. Hem sentezi, vücudun bu yapıyı üretme sürecidir. Hem oksijenaz ise hem yapısının parçalanmasında görev alan enzimin adıdır. Bu ifadeler aynı molekülün yapısını, üretimini ve yıkımını ayrı ayrı ele alır.

Beslenmede kullanılan hem demiri ifadesi, hayvansal besinlerde hem yapısına bağlı bulunan demiri anlatır. Doktorunuz, “Etteki demirin bir bölümü hem demiri biçimindedir” diyebilir. Günlük konuşmada “Demir alıyorum ama kan değerim neden düzelmiyor?” sorusu gündeme geldiğinde, alınan demirin biçimi kadar miktarı, emilimi ve devam eden kan kaybı da değerlendirilir.

Rutin kan sayımında genellikle heme adıyla ayrı bir sonuç görmezsiniz; hemoglobin ölçülür. Bir idrar raporunda ise “İdrar test çubuğunda kan pozitif saptandı” cümlesi bulunabilir. Bu test, hem içeren yapılara tepki verdiğinden sonuç alyuvarlardan, serbest hemoglobinden veya kas proteini miyoglobinden kaynaklanabilir. Hangisinin söz konusu olduğu idrarın mikroskobik incelemesi ve diğer bulgularla anlaşılır.

Heme vücutta nasıl çalışır?

Hem yapısında, porfirin adı verilen halka biçimli bir iskeletin merkezinde demir bulunur. Hemoglobin içindeki bu demir, akciğerlerde oksijene bağlanır ve dokularda oksijenin bırakılmasına olanak verir. Kaslarda bulunan miyoglobin de hem içerir ve kasın oksijeni kullanıma hazır tutmasına katkı sağlar. Hücrelerin enerji üretiminde görev alan bazı sitokromlar da hemden yararlanır; ancak buradaki görev oksijen taşımaktan farklıdır.

Vücut hem üretmek için demire, uygun yapı taşlarına ve çalışan enzimlere ihtiyaç duyar. Demir eksikliğinde hemoglobin üretimi aksayabilir; bunun sonucunda yorgunluk, çabuk yorulma ve eforla nefes darlığı görülebilir. Hem üretim yolundaki bazı kalıtsal enzim bozuklukları ise porfiri adı verilen hastalıklarla ilişkilidir. Bu hastalıklarda belirtiler, üretim zincirinin nerede aksadığına göre değişir; yalnızca yorgunluk yaşamak porfiri düşündürmez.

Yaşlanan alyuvarlar parçalandığında hem de geri dönüşüm sürecine girer. İçindeki demir yeniden kullanılabilirken halka yapısının yıkımı bilirubin oluşumuna uzanır. Bilirubin daha sonra karaciğerde işlenerek safra yoluyla atılmaya hazırlanır. Bu nedenle hem metabolizması, kanın oksijen taşıması kadar alyuvarların yenilenmesi ve safra pigmentleriyle de bağlantılıdır.

Heme ile hemoglobin arasındaki fark

Hemoglobin, alyuvarların içindeki oksijen taşıyan proteinin tamamıdır; hem ise onun içinde çalışan demirli gruptur. Demir de hem ile aynı şey değildir: hem yapısının merkezindeki elementtir. Ferritin ise demirin depolanmasına hizmet eden bir proteindir. Dolayısıyla hemoglobin ve ferritin sonuçları, vücudun demir durumuna farklı pencerelerden bakar.

Porfirin, hem oluşumunda kullanılan halka yapısını anlatır; her porfirin hem değildir. Hem demiri ile hem olmayan demir ayrımı ise besinlerdeki demirin hangi kimyasal biçimde bulunduğuyla ilgilidir. Hem olmayan demir bitkisel besinlerde bulunur ve hayvansal besinlerde de yer alabilir. Bu terimler tek başına hastalık anlamına gelmez; beslenme ve biyokimya dilinde de kullanılır.

Heme hakkında doktora ne sorabilirsiniz?

Terimi duyduğunuz bağlam, soracağınız soruyu belirler. Kan değerleriniz konuşuluyorsa “Burada hemoglobin düşüklüğünden mi, demir depolarımdan mı söz ediyoruz?” diye sorabilirsiniz. İdrar testinde kan pozitifliği varsa “Mikroskopta alyuvar görüldü mü, yoksa hemoglobin veya miyoglobin olasılığı mı araştırılıyor?” sorusu sonucu netleştirir. Hem senteziyle ilgili özel inceleme istenmişse “Bu test hangi belirti veya bulguyu açıklamak için yapılıyor?” sorusu, araştırmanın amacını anlamanızı sağlar.

Heme hakkında sık sorulan sorular

Heme ne demek?

Heme, merkezinde demir bulunan ve bazı proteinlerin çalışmasına katılan moleküler yapıdır. Türkçe tıp dilindeki karşılığı hem olarak yazılır.

Heme nerede bulunur?

Alyuvarlardaki hemoglobinde, kaslardaki miyoglobinde ve çeşitli hücresel enzimlerde bulunur. Bağlı olduğu proteine göre oksijenle ilişkili görevler veya kimyasal tepkimelerde görev üstlenir.

Heme ile hemoglobin arasındaki fark nedir?

Hemoglobin, oksijen taşıyan proteinin bütünüdür. Heme ise bu proteinin içindeki, demiri barındıran ve oksijenin bağlanmasına katılan parçadır.

Heme raporda ne anlama gelir?

Anlamı, testin türüne bağlıdır. İdrar testlerinde hem içeren yapılara verilen tepki kan pozitifliği olarak bildirilebilir; bu sonuç, mikroskop incelemesi olmadan doğrudan alyuvar varlığıyla eş tutulmaz.

Heme hangi kelimelerle kullanılır?

Türkçede hem grubu, hem sentezi, hem demiri ve hem oksijenaz ifadeleriyle kullanılır. Bunlar sırasıyla molekülün proteinle ilişkisini, üretimini, besinlerdeki demir biçimini ve yıkımında çalışan enzimi anlatır.

İlişkili terimler: Hemoglobin, Myoglobin, Porphyrin, Ferritin, Bilirubin

Aynı harften

H Harfi İle Başlayan Tıp Terimleri