Per

Per nedir, ne demek? Tıpta kullanımı

Bir ilacın nereye uygulanacağını anlatırken kullanılan küçük sözcükler, tedavinin nasıl yapılacağını belirleyebilir; tıpta per de bu tür bir yol bildiren ifadedir. Günlük Türkçede çoğunlukla “yoluyla” veya “aracılığıyla” diye karşılanır. Ardından gelen sözcük, hangi yolun kastedildiğini tamamlar. Bu nedenle per ifadesini gördüğünüzde yalnızca kendisine değil, hemen yanındaki kelimeye de bakmak gerekir.

Kökeni Latincedir ve Türkçede yazıldığı gibi, “per” diye okunur. Latincede bir edat olarak kullanılır; tıp dilinde ayrı yazılan ifadelerde veya kelimenin başına eklenmiş biçimde karşınıza çıkabilir. Bir organın ya da hastalığın adı değildir. En sık, ilacın vücuda verilme yolunu veya bir işlem sırasında hangi dokudan geçildiğini anlatır. Türkçeye çevrilirken her kullanımda aynı sözcük seçilmez; bazen “içinden”, bazen “üzerinden” anlamı daha uygun olur.

Per hangi tıbbi ifadelerde kullanılır?

Per os, ağız yoluyla anlamına gelir; reçetelerde, ilaç uygulama kayıtlarında ve hastaneden çıkış belgelerinde görülebilir. Aynı yolu anlatan peroral sözcüğü de kullanılır. Bir tedavi planındaki “İlacın ağız yoluyla alınması önerildi.” cümlesi, bu kullanımın Türkçe karşılığıdır. Burada belirtilen şey ilacın dozu veya ne sıklıkta alınacağı değil, vücuda hangi yoldan verileceğidir. Tablet, kapsül ya da sıvı ilaç söz konusu olabilir.

Per rectum, makat yoluyla uygulamayı veya o yoldan yapılan değerlendirmeyi belirtir; Türkçe tıp dilinde per rektum yazımıyla da karşılaşabilirsiniz. Fitil uygulaması ile rektal muayene aynı şey değildir; ifadenin yanındaki işlem adı belirleyicidir. Perkütan ise cilt yoluyla, çoğunlukla cilt geçilerek yapılan işlemleri anlatır. Radyoloji, kardiyoloji ve cerrahide geçen perkütan girişim ifadesi, bir iğne ya da kateterle hedef bölgeye ulaşılmasını tarif edebilir. Böylece aynı kök, hem ilaç uygulamasında hem girişimsel işlemlerin adlandırılmasında yer bulur.

Per ile belirtilen yol neden önemlidir?

İlacın giriş yolu, vücutta nasıl ilerleyeceğini ve etkisinin nasıl ortaya çıkacağını etkiler. Ağızdan alınan birçok ilaç sindirim kanalında çözünür, bağırsaktan emilir ve dolaşıma katılır. Bazı ilaçlar ise esas olarak sindirim kanalının içinde etki gösterir. Doktorun “Bu ilacı yutarak alacaksınız; dilinizin altında bekletmeyeceksiniz.” demesi, görünüşte benzer uygulamaların birbirinin yerine geçmediğini açıklar. Ağızdan yutma ile dil altından uygulama farklı yollardır.

Makat yoluyla verilen bir ilaç yerel etki gösterebilir veya emilerek vücudun başka bölgelerinde etkili olabilir. Perkütan bir işlemdeyse amaç çoğu zaman ilaç emilimi değil, ciltten geçerek belirli bir organa, damara ya da dokuya ulaşmaktır. “Bana ağızdan ilaç yerine fitil verdiler.” cümlesi günlük konuşmada uygulama yolunun değiştiğini anlatır. Ancak aynı etken maddeyi içerse bile farklı uygulama biçimleri kendiliğinden birbirinin yerine kullanılmaz; doz ve emilim özellikleri değişebilir.

Per, peri ve parenteral nasıl ayrılır?

Per ile peri birbirine benzese de aynı anlamı taşımaz. Peri, genellikle “çevresinde” anlamı veren bir ön ektir; perikard sözcüğünde kalbi çevreleyen zarı anlatan yapının içinde bulunur. Pre ise çoğunlukla “önce” veya “önünde” anlamı taşır; preoperatif, ameliyat öncesi dönemi belirtir. Bu nedenle kelimenin başındaki harfleri eksik okumak, işlem yoluyla ilgili bir ifadeyi zaman veya yer bildiren başka bir ifadeyle karıştırmanıza neden olabilir.

Peroral ile parenteral de farklıdır. Peroral ağızdan uygulamayı anlatırken parenteral, ilaç uygulamasında sindirim kanalını kullanmayan yolları, özellikle enjeksiyon ve infüzyonu kapsar. Parenteral sözcüğünün başlangıcı per değil, para köküne dayanır. Perkütan ile transdermal arasında da kullanım farkı vardır: perkütan girişimde çoğunlukla cilt delinerek geçilirken transdermal ilaç uygulamasında etken madde sağlam deriden emilir. İlaç bandı bu ikinci kullanımın tanıdık bir örneğidir.

Per gördüğünüzde hangi sorular işe yarar?

Reçetede per ile başlayan bir ifade varsa “Bu ilacı tam olarak hangi yoldan kullanacağım?” sorusu uygulamayı netleştirir. Yutma güçlüğünüz, kusmanız veya ağızdan ilaç almanızı engelleyen bir durumunuz varsa “Belirtilen uygulama yolu benim durumuma uygun mu?” diye sorabilirsiniz. Bir işlem belgesinde perkütan yazıyorsa “Ciltten geçilerek hangi bölgeye ulaşılacak ve bunu nasıl hissedeceğim?” sorusu, girişimin yerini ve beklenen deneyimi açıklığa kavuşturur. Yanıtın reçeteye veya işlem planına özgü olması önemlidir; yalnızca per sözcüğünden ilacın kullanım ayrıntıları ya da işlemin kapsamı çıkarılamaz.

İlişkili terimler: Per Os, Per Rectum, Peroral, Percutaneous, Parenteral