Plane

Plane nedir, ne demek? Tıpta kullanımı

Vücudu farklı yönlerden inceleyebilmek için gerçekte var olmayan kesit yüzeyleri düşünürüz; tıpta plane, bu bağlamda düzlem demektir. Günlük dilde, bir yapıya hangi yönden baktığımızı veya onu hangi doğrultuda kestiğimizi anlatan hayalî bir yüzey gibi düşünebilirsiniz. İngilizce bir kaynakta bu kelimeyi gördüğünüzde, çoğunlukla bir organın değil, organı değerlendirme yönünün adıyla karşılaşırsınız. Bazı birleşik terimlerde ise düz ya da yassı biçimi belirtir.

Plane İngilizcedir ve kabaca pleyn diye okunur. Kökeni, düz veya yassı anlamındaki Latince planus sözcüğüne uzanır. Latince planum ise düzlem ya da düz yüzey için kullanılır. Türkçe tıp dilinde bağlama göre düzlem, düz veya yassı karşılıkları seçilir; kelimeyi her yerde aynı biçimde çevirmek doğru olmaz. İngilizcede başka anlamları da bulunduğundan, tıbbi bir cümlede çevresindeki kelimeler belirleyicidir.

Plane hangi tıbbi ifadelerde kullanılır?

Anatomi ve radyolojide sagittal plane, vücudu sağ ve sol bölümlere ayıran sagittal düzlemi anlatır. Coronal plane, ön ve arka bölümleri ayıran koronal düzlemdir. Transverse plane ise üst ve alt bölümleri ayıran transvers düzlem için kullanılır; görüntülemede aksiyel düzlem ifadesiyle de karşılaşırsınız. Bu adlar, görüntünün hangi yönde oluşturulduğunu tarif eder. Bir raporda şu cümle yer alabilir: “Koronal düzlemde alınan görüntülerde eklem yüzeyleri değerlendirildi.” Burada koronal sözcüğü bir hastalığı değil, inceleme yönünü bildirir.

Cerrahide tissue plane, dokular arasındaki doğal ayrılma sınırını veya cerrahın ilerlediği doku aralığını anlatabilir. İngilizce plane joint ifadesi ise yüzeyleri görece düz olan ve kayma hareketine izin veren eklem türünü belirtir. Dolayısıyla görüntüleme raporunda, ameliyat notunda ve anatomi kitabında aynı kelimenin görevi değişebilir. Doktorunuzun “Dokuların doğal ayrılma hattını izleyerek ilerleyeceğiz.” demesi, cerrahideki düzlem kavramının günlük Türkçeyle anlatılmış bir örneğidir.

Plane vücutta neyi tarif eder?

Görüntülemedeki düzlemler, vücudun içine yerleştirilmiş gerçek levhalar değildir. Organların konumunu ve birbirleriyle ilişkisini ortak bir dille tarif etmeyi sağlarlar. Bir elmayı farklı yönlerden dilimlediğinizde iç yapısının farklı görünmesi gibi, aynı organ da kesit yönüne göre farklı görüntüler verir. Günlük konuşmada “Doktor dizimin görüntülerine farklı yönlerden baktı.” dediğinizde, çoğu zaman farklı düzlemlerde yapılan bu değerlendirmeyi anlatırsınız.

Bir bulgunun çevre dokularla ilişkisi bazı görüntülerde daha açık seçilebilir; bu nedenle farklı düzlemler birbirini tamamlar. Doku düzlemi ise hayalî bir görüntüleme yönünden farklı olarak gerçek anatomik katmanlarla ilişkilidir. Cerrah, örneğin kası çevresindeki bağ dokusundan ayırırken bu sınırları izleyebilir. İltihap, yara dokusu veya tümör bu sınırları değiştirebilir; ancak yalnızca plane kelimesinin geçmesi böyle bir durum bulunduğunu göstermez. Sizin açınızdan önemli olan, düzlemin adından çok, o düzlemde hangi bulgunun görüldüğüdür.

Plane, axis ve planum nasıl ayrılır?

Plane ile axis aynı kavram değildir: düzlem bir yüzeyi, eksen ise bir çizgiyi tarif eder. Örneğin bir eklemin hareketi belirli bir düzlemde gerçekleşirken, dönme hareketi bir eksenin çevresinde tanımlanabilir. Düzlem ile kesit de tam olarak eş anlamlı değildir; düzlem yönü belirlerken kesit, o yönde elde edilen görüntüyü veya doku dilimini anlatır. Bu ayrım, rapordaki yön tarifini görülen bulgunun kendisiyle karıştırmamanızı sağlar.

Planus ve planum, plane ile aynı kökten gelen fakat Latince dil bilgisi ve kullanım bakımından ayrılan sözcüklerdir. Planus, düz veya yassı niteliğini taşıyan bir sıfattır; örneğin pes planus, düztabanlık için kullanılan addır. Planum ise anatomik adlandırmalarda düz yüzeyi veya düzlemi belirtebilir. Bu nedenle İngilizce plane görüldüğünde onu otomatik olarak düztabanlıkla ilişkilendirmek yanlış olur; kelimenin yanında hangi yapının veya yönün yazdığına bakılır.

Plane hakkında doktora ne sorulabilir?

Görüntüleme raporundaki ifadeyi anlamak için “Buradaki düzlem yalnızca görüntünün yönünü mü anlatıyor, yoksa o yönde görülen özel bir bulgu var mı?” diye sorabilirsiniz. Ameliyat notunda doku düzleminden söz ediliyorsa “Dokular arasındaki doğal sınırlar korunmuş mu, bunun işlem açısından önemi nedir?” sorusu işe yarar. Kelime bir eklem türünü tanımlıyorsa “Bu eklemin yapısı hareketimi veya mevcut şikâyetimi nasıl etkiliyor?” sorusu, anatomik tanımı günlük yaşamdaki karşılığına bağlar.

İlişkili terimler: Axis, Coronal, Planum, Sagittal, Transverse