Zygapophysis

Zygapophysis nedir, ne demek? Tıpta kullanımı

Omurganızın hareket ederken sağlam kalmasını sağlayan yapılardan biri, komşu omurların birbirine eklemlendiği kemik çıkıntılarıdır. Bunları adlandırmak için kullanılan tıpta zygapophysis terimi, omurun eklem yapan çıkıntısını belirtir. Günlük dilde, omurların arka tarafında bulunan ve komşu omurla bağlantı kuran kemik uzantısı diye düşünebilirsiniz. Türkçe tıp dilinde zigapofiz yazımıyla da karşılaşabilirsiniz; kabaca zigapofizis diye okunur. Buradaki çıkıntı sözcüğü, sonradan oluşmuş bir şişliği değil, kemiğin doğal biçiminin bir bölümünü anlatır.

Sözcük, Yunancada boyunduruk ya da birbirine bağlayan düzenek anlamına gelen zygon ile çıkıntı anlamındaki apophysis köklerinden oluşur. Bu köken, omurlar arasında bağlantı kuran yapıyı tarif eder. Zygapophysis normal anatominin adıdır; tek başına hastalık anlamına gelmez. Ağrı açısından önemli olan, bu çıkıntının veya katıldığı eklemin çevresinde hangi değişikliklerin bulunduğudur.

Zygapophysis hangi ifadelerde kullanılır?

Bu terim en çok anatomi eğitiminde, omurga cerrahisinde ve omurgaya yönelik görüntüleme değerlendirmelerinde karşınıza çıkar. Fizik tedavi, ortopedi ve beyin ve sinir cerrahisi görüşmelerinde aynı bölge çoğunlukla faset eklem adıyla anlatılır. Manyetik rezonans veya bilgisayarlı tomografi raporlarında ise eklem çıkıntısının kendisinden çok, eklem aralığı, kemik büyümesi ve çevredeki dokular tarif edilebilir. Örneğin bir raporda, “Bel omurlarında faset eklemlerde dejeneratif değişiklikler izlenmiştir.” cümlesi bulunabilir.

Üst eklem çıkıntısı, omurun yukarıdaki komşusuyla; alt eklem çıkıntısı, aşağıdaki komşusuyla bağlantıya katılan bölümüdür. Zigapofizyal eklem, komşu omurların bu çıkıntıları arasında kurulan eklemin adıdır. Zigapofizyal eklem artrozu, söz konusu eklemde kıkırdak ve kemik yapıda gelişen yıpranma değişikliklerini anlatır. Faset hipertrofisi ise eklemi oluşturan yapılarda büyüme veya kalınlaşma bulunduğunu belirtir. Bu ifadelerin her biri aynı bölgeyle ilişkilidir, ancak aynı bulguyu tarif etmez.

Zygapophysis hareketi nasıl etkiler?

Eklem çıkıntıları, omurun arka bölümündeki kemik yapıların parçasıdır. Karşılıklı gelen çıkıntıların eklem yüzleri kıkırdakla kaplıdır ve çevrelerini bir eklem kapsülü sarar. Aralarındaki eklem sıvısı, yüzeylerin birbirine daha az sürtünerek hareket etmesine katkı sağlar. Bu düzenek omurganın eğilme ve dönme hareketlerini yönlendirirken aşırı hareketleri sınırlar. Eklem yüzlerinin yönü boyun, sırt ve bel bölgelerinde değiştiği için her bölgenin hareket özellikleri de farklıdır.

Zamanla kıkırdakta incelme, eklem kenarlarında kemik oluşumu veya kapsülde zorlanma gelişebilir. Bu dokulardaki ağrıya duyarlı sinir uçları uyarıldığında boyun ya da bel çevresinde ağrı hissedilebilir. Günlük konuşmada, “Belimi geriye doğru esnetince ağrım artıyor.” demeniz muayenede değerlendirilen bir ipucudur; fakat ağrının kaynağını kesinleştirmez. Doktorunuz, “Ağrınız faset eklemlerden kaynaklanıyor olabilir, ancak muayene bulgularınızı da değerlendirmem gerekiyor.” diyebilir. Görüntülemedeki yıpranmanın derecesi ile hissedilen ağrının şiddeti her zaman örtüşmez.

Zygapophysis hangi yapılarla karıştırılır?

Zygapophysis ile faset eklem yakın ilişkili olsa da aynı yapı değildir. İlki kemik çıkıntıyı, ikincisi karşılıklı çıkıntılar arasında oluşan eklemi ifade eder. Faset sözcüğü ise anatomik olarak eklem yüzünü anlatır; günlük klinik kullanımda eklemin tamamını belirtmek için de söylenebilir. Bu nedenle raporda eklem yüzündeki bir değişiklikten söz edilmesiyle bütün kemik çıkıntının biçiminin tarif edilmesi arasında fark vardır.

Dikensi çıkıntı, sırtın orta hattında bazı bölümleri elle hissedilebilen kemik uzantısıdır; eklem çıkıntısıyla karıştırılmamalıdır. Enine çıkıntı ise omurun yan tarafına uzanır ve kaslarla bağların tutunmasına katılır. Omurlar arası disk, omur gövdeleri arasında bulunan, yük dağıtan farklı bir yapıdır. Faset eklem artrozu ile disk fıtığı bu yüzden aynı tanı değildir. Birlikte bulunabilirler, ancak hangisinin yakınmalara katkıda bulunduğu muayene ve görüntüleme birlikte değerlendirilerek belirlenir.

Zygapophysis için hangi sorular işe yarar?

Raporda eklem çıkıntısı veya faset eklemle ilgili bir bulgu varsa, “Bu değişiklik muayenemdeki bulgularla ve ağrımın yeriyle uyumlu mu?” sorusu, görüntünün şikâyetinizle ilişkisini açıklığa kavuşturur. “Eklemdeki büyüme sinirlerin geçtiği alanı daraltıyor mu?” sorusu, özellikle bacağa veya kola yayılan yakınmalar varsa bulgunun önemini anlamaya yardımcı olur. Tedavi görüşülürken, “Benim için önerdiğiniz egzersiz veya girişim hangi bulguyu hedefliyor?” diye sormak, planın gerekçesini öğrenmenizi sağlar. Böylece yalnızca rapordaki bir kelimeye değil, hareket kapasitenize ve muayenenizde saptanan duruma göre konuşabilirsiniz.

İlişkili terimler: Apophysis, Processus Articularis Superior, Processus Articularis Inferior